A Urdiñeira

Projecto SISTMIR: arte rupestre en Passos (Mirandela)

2011-12-07T22:26:00.003+01:00

A Serra de Passos (Mirandela) segue a incrementar o catálogo de Arte Rupestre.

RTP Portugal em directo 9-09-2011

Serra de Passos repleta de arte rupestre pré-históData: 28/11/11

Projecto SISTIMIR

A Urdiñeira no cartel de Riós

2011-11-10T23:51:00.007+01:00

A XVII Feira da Castaña e do Cogumelo de Riós tivo este ano un cartel especial.

De fondo, a brecha da Cova das Choias, no alto da Urdiñeira. Abaixo, baixo castañas e cogumelos, unha recreación do disco de bronce do conxunto feita dixitalmente, sobre as fotos publicadas, polo noso colega David Hernández de Arbotante.

Para nós unha ledicia saber, que alomenos, en parte, o "Tesouro da Urdiñeira" voltou á terra da que saiu e á memoria das xentes.

Dinámicas de poboamento pre e protohistorico na Terra das Frieiras e na Veiga de Riós: unha proposta

2011-10-30T12:27:00.011+01:00

A UVigo.tv, na súa mediateca pública, vén de presentar a posibilidade de descarga e visionado das palestras presentadas no Curso de Verán: Castros do Interior: a Idade do Ferro do NO peninsular a través do exemplo limiao celebrado na vila de xinzo o pasado mes de xuño.

O curso foi organizado pola Vicerreitoria do Campus de Ourense da Universidade de Vigo e Concello de Xinzo. Destacamos o esforzo dos nosos colegas do Laboratorio de Arqueoloxía da Universidade de Vigo (LAUV) do Grupo de Estudios de Arqueoloxía, Antigüidade e Territorio (GEAAT).

Deixamos aquí a presentación: Dinámicas de poboamento pre e protohistorico na Terra das Frieiras e na Veiga de Riós: unha proposta.

Fai click para ver o vídeo

Cristina Fernández, realiza actualmente un traballo de investigación sobre a minería do estaño nesta área, como unha liña de investigación dentro das iniciadas con Proxecto Urdiñeira.

Alberto Pungín realizou o seu DEA sobre a temática do Poboamento da Idade do Ferro na Terra das Frieiras na Universidade de Vigo.

Engadimos a páxina de agradecementos do fin da presentación, que pasamos entón case por riba pola falla de tempo.

Homes de pedra

2011-10-28T00:43:00.003+02:00

Hoxe líamos a nova de que o concello de Castrelo do Val se opón ao traslado ao Museo Arqueolóxico de Ourense da estela ou estatúa da Idade do Bronce que foi atopada e presentada hai uns meses e da que xa falamos neste blog.

Precisamente hai uns días, o meu colega de departamento Fermín Pérez, impartía unha conferencia sobre o “Valor simbólico do patrimonio arqueolóxico”, na que remarcaba o feito de que hoxe o Patrimonio Cultural é un patrimonio edificado, sobre valores como a súa significación simbólica, que vai máis aló do dato erudito o do seu valor como documento histórico. As veces, as “pedras” non son pedras, senón símbolos, que falan de “nós mesmos”. O pasado recíclase no presente a adquire novos significados que o fan máis presente e máis próximo do que normalmente se pensa. Dende o primeiro momento, en Castrelo do Val xurdiron voces de empatía que alimentaban o valor dese resto arqueolóxico…

Non son unha gran coñecedora das leis, pero efectivamente o Museo pode reclamar a peza a través de Consellería de Cultura e coa lei na man converterse en depositaria da peza, rexistrala e inventariala como dominio público.

Pero penso que hai unha solución intermedia da que ninguén está falando. Que aínda sendo o Museo o que tutele esa peza, se poda conseguir que a deixe en Castrelo do Val en concepto de depósito temporal. A ubicación definitiva é decisión da Consellería de Cultura.

Se supón que a lexislación require a garantía das condicións de seguridade e conservación da peza, polo que o lugar onde estivese debería reunir as condicións para a súa salvagarda, conservación e exposición.

O Museo de Ourense está pechado, e de momento so ten unha sala de exposición temporal en San Francisco, polo que os argumentos irían máis a favor do que comento.

A arqueoloxía ten reflexionado nos últimos anos sobre a función social do patrimonio cultural e sobre o papel que cumpre na sociedade actual. A lei pode prevalecer, pero para moitos isto pode ser lido en termos de “incautación”. Anos de traballo para acercar a arqueoloxía ao público, e o público á arqueoloxía, no reciben sustento con cousas como esta. A decisión terá consecuencias na imaxe social da arqueoloxía, na súa relación coa sociedade, e dende logo no posible achado de novos bens… destas cousas non sairá indemne. E penso que estabamos no camiño, no bo camiño…

Sempre priorizaremos a adecuada salvagarda da peza, aspecto que non dubidamos terá todas as garantías no Museo Arqueolóxico de Ourense co que colaboramos dende hai anos. Porén, e aínda que non sirva de moito, dende o blog do Proxecto Urdiñeira, queremos deixar constancia de que unha solución intermedia como a proposta, semellaría para nós a máis adecuada. Tamén ofrecemos a nosa colaboración desinteresada dende a universidade no asesoramento dun posible proxecto de musealización ó Concello de Castrelo do Val.

Una vez díxome o colega Miguel Losada que quizás o saber das xentes que saben “dos homes de pedra” podería permitirnos asomármonos ás paisaxes como a do bronce na Urdiñeira, e o ben que nos faría como sociedade o coñecelo. Non perdo esa idea.

De nada nos vale levar ós museos homes de pedra… se perdemos ós de carne e oso.

A parábola dos tres fóseis

2011-10-25T00:40:00.007+02:00

Hai uns días, a través do blog A Hora dos Mouros, chegou o comentario O primeiro "galego" e o seu ADN sobre o desciframento do ADN do individuo máis antigo coñecido en Galicia.

"A secuenciación do ADN dos restos humanos máis antigos coñecidos até agora en Galiza -achados a comezos do 2010 nunha cova da serra de O Courel- está a dar os primeiros resultados, que indican que as poboacións galegas de finais do Paleolítico mostraban unha afinidade xenética coas doutras rexións de Europa. O mesmo sucede cos fósiles doutros dous individuos de épocas prehistóricas moito máis recentes, descubertos hai anos nos xacementos de Cova Eirós (Triacastela) e Pa do Rebolal (Rubiá), que están a ser estudados dentro do mesmo proxecto.

O estudo áchase aínda nunha fase inicial e o que se puido secuenciar por agora son fragmentos do ADN mitocondrial, que se transmite unicamente por vía materna. Segundo indican os investigadores do Instituto Universitario de Xeoloxía da Coruña, o fósil de O Courel, de entre 8.000 e 9.000 anos de antigüidade, presenta un haplotipo ou combinación de xenes dunha variedade que até agora non se localizou na Península, aínda que si estaba rexistrado en restos humanos prehistóricos doutras partes do continente.

«O que suxire este achado é que os habitantes de Galiza nesa época non se diferenciaban dos do resto de Europa desde o punto de vista xenético e que proceden dunha difusión demográfica que se produciu aquí ao mesmo tempo que en moitos outros lugares», apunta o director da mencionada entidade, Juan Ramón Vidal Romaní.

O fósil de Triacastela, duns 3.100 anos, presenta un haplotipo neolítico que tampouco se viu antes en xacementos peninsulares dese período, aínda que si noutras partes de Europa. O de Rubiá, duns 5.400 anos, ten en cambio un haplotipo que xa fora descrito en restos humanos duns 3.000 anos de antigüidade descubertos en Cataluña"

A nova semellaba un pouco confusa, así que no Facebook comezamos a darlle voltas ó tema. Finalmente xurdiu esta parábola dos tres fóseis, que Abraham rematou de ilustrar cos seus debuxos.

Ó mal tempo boa cara. E se hai humor, mellor.

Nova publicación sobre estatuas-menhires

2011-10-23T16:25:00.005+02:00

En Xuño do 2009, este blog comenzaba as súas andainas, para amosar os resultados dunha "experiencia piloto" de colaboración interdisciplinar que dimos en chamar proxecto Urdiñeira. Esta semana acadaba as 10.000 visitas, pasiño a pasiño, como aquel tren que nos leva pola beira do Miño.

Neste mesmo mes de Outubro, por fin as chuvias traen a presentación dunha nova publicación sobre estatuas-menhires, resultado das xornadas celebradas no 2009 en Sabugal:

2011. Vilaça, R. (Coord.) Estelas e estátuas-menir: da Pré à Proto-Historia. Actas IV Jornadas Raianas (Museu do Sabugal, 23-24 de Outubro 2009).

Neste volume, presentamos un traballo ó abeiro do proxecto Urdiñeira: Comendador, B., Rodríguez, V., Manteiga, A. "A estatua-menhir do Tameirón no contexto dos resultados do proxecto de investigación arqueolóxica na Serra da Urdiñeira e o seu contorno (Riós-A Gudiña, Ourense)".

Esperamos que sexa do voso interese.

Ecoterrorismo

2011-10-17T13:26:00.006+02:00

Ecoterrorismo.

Por si hai algún interese en que non se saiba o que está ardendo.

Hai lumes por toda Galicia.

Para triste mostra, o ceo na Gudiña hoxe.

BASTA DE LUMES!!

Guía Arqueolóxica do Alto Támega

2011-09-30T00:00:00.004+02:00

Do blog Verín Natural tomamos a foto e a nova da publicación da segunda edición da Guía Arqueolóxica do Alto Támega, de autoría de Bruno Rúa, a quen reiteramos os nosos parabéns polo seu extenso traballo, do que xa coñecíamos a primeira edición.

A portada, ilustrada cunha fotografía do excepcional achado da estela-estatua de Castrelo do Val, no que Bruno tivo unha crucial participación, augura algúns dos interesantes contidos.

Aportacións como esta contribúen tanto a caracterización , como á difusión e a protección dun patrimonio arqueolóxico pouco coñecido.

O coñecemento medra nunha área cada vez máis interesante no panorama da arqueoloxía galega.

O estaño no Occidente Antigo

2011-09-10T13:55:00.010+02:00

Esta próxima semana celébrase en Toulouse un congreso internacional sobre O Estaño no Occidente Antigo. Minéralogie, archéologie et archéométrie de l’étain dans l’Occident ancien. Problèmes d’histoire et de mise en valeur.

Está organizado pola equipa do l’Axe Métal de l’UMR TRACES da Universidad de Toulouse.

Se relaciona cun proxecto de Cooperación Científica entre Francia e o Reino Unido (PICOS) sobre Arqueoloxía e Tecnoloxía da Minería. O seu obxectivo é o de presentar as técnicas mineras de xeito diacrónico a través de ponencias sobre o tema do estaño. Está coordinado por Denis MORIN (MCF, TRACES) e Jean-Marie PAILLER (PR, TRACES).

Dende o punto de vita metodolóxico, a emerxencia dunha arqueoloxía innovadora e específica ten feito evoluir, despois de 25 anos, o coñecemento no eido da minería e a metalurxia. Xunto aos investigadores británicos e franceses, este coloquio ten o obxectivo de lanzar un programa internacional de cooperación a partires das problemáticas específicas comúns das equipas, tamén de España, Grecia e Portugal.

Estamos convidados a presentar a ponencia Mineralogía, arqueología y arqueometría del estaño en el Noroeste de la Península Ibérica: Una aproximación al caso del área suroriental gallega.

O noso obxectivo fundamental en Toulouse é coñecer as novas metodoloxías aplicadas ao estudo do tema do estaño, así como os seus resultados en proxectos de investigación xa desenvolvidos. Do mesmo xeito, presentaremos un balance dos estudos que se veñen desenvolvendo nos derradeiros anos no ámbito da cornisa noroeste peninsular. Pensamos que por diversas razóns, é indispensable que Galicia non quede ao marxe de esta acción coordinada a nivel europeo.

Xa vos contaremos á volta.

-----------------------------------

Mineralogía, arqueología y arqueometría del estaño en el Noroeste de la Península Ibérica: Una aproximación al caso del área suroriental gallega

"Esta comunicación tiene dos objetivos principales. Por un lado, presentar un panorama actualizado de los estudios sobre la mineralogía, arqueología y arqueometría del estaño y del bronce en Galicia (Noroeste de la Península Iberica). Por otro lado, dar a conocer los resultados preliminares de la investigación en curso sobre la minería del estaño en el sector suroriental gallego integrado en el conjunto de las principales zonas estanníferas, con el fin de ofrecer una mejor caracterización mineralógica de los enclaves y de valorar su potencialidad de explotación, así como su capacidad de transformación del paisaje y de influencia en las dinámicas de poblamiento desde la Prehistoria hasta la actualidad (Fernández, en prensa). Para esta investigación integramos información mineralógica, histórica, arqueológica y antropológica.

Las manifestaciones arqueológicas conocidas en los últimos años en esta zona, en el actual contexto fronterizo con el norte de Portugal, están poniendo de manifiesto su relevancia y dinamismo dentro del debate del origen y la primera producción de bronce en la Península Ibérica. En relación con este aspecto, comentaremos finalmente algunos aspectos en relación a la arqueometría del bronce y las perspectivas de futuro en este ámbito de estudio (Comendador et al, 2008; Comendador y Bettencourt, 2009).

Bibliografía:

COMENDADOR, B., REBOREDA, S. KOCKELMANN, W., MACDONALD, M., BELL, T., PANTOS, M. 2008. Early Bronze Technology at Land’s End, North-Western Iberia. En, S.A. Paipetis (Ed.) Science and Technology in Homeric Epics. History of Mechanism and Machine Science, 6. Springer, Patras, páginas: 113-138. ISBN: 978-1-4020-8783-7

COMENDADOR, B., BETTENCOURT, A.M.S. 2009. Nuevos datos sobre la primera metalurgia del bronce en el noroeste peninsular: la contribución de Bouça da Cova da Moura (Ardegâes, Maia). En, Actas I Jornadas Arqueológicas da Bacia do Río Leça, (Octubre, 2007). Matesinus, 6, Cámara Municipal de Matosinhos, páginas: 66-87. ISBN: 972-9143-45-8 (Presentación on-line)

FERNANDEZ, C. (en prensa). Una aproximación etnoarqueolóxica al trabajo del estaño en el valle del río Ribeira y la zona del Tameirón (A Gudiña, Ourense, NW Peninsular). In, Proceedings of the 1º International Colloquium Povoamento e Exploração de Recursos Mineiros na Europa Atlántica Occidental (Braga, Portugal, Diciembre 2010).

Para descargar o programa do coloquio.

Entrevista sobre A Urdiñeira no periódico O Sil

2011-08-09T00:22:00.002+02:00

O periódico O Sil publica este mes unha entrevista sobre o Proxecto Urdiñeira. Aquí deixo o link a versión dixital da entrevista. (A entrevista íntegra pode lerse na edición en papel do periódico O Sil).

O Sil apareceu por primeira vez en outubro de 1996 e dende entón sae cunha periodicidade mensual. Véndese en boa parte dos quioscos da provincia de Ourense e na zona de Quiroga, pero tamén chega a calquer parte do mundo a través de subscrición.

Agradecemos a María Ánxeles Rodríguez o seu interese por recoller ao proxecto Urdiñeira neste número, e esperamos poder seguir colaborando en futuros traballos, como o que actualmente desenvolvemos en San Vítor de Barxacova.

Un achegamento ao emprego dos recursos audiovisuais na interpretación do patrimonio arqueolóxico galego

2011-07-28T17:23:00.012+02:00

O pasado día 19 de Xullo, un dos integrantes da equipa do Proxecto Urdiñeira, Abraham Herrero Menor, defendeu o seu Traballo de Fin de Máster na Facultade de Historia de Ourense.

Aquí tedes o seu resumo do traballo:

O traballo, enmarcado na área de investigación en arqueoloxía e museoloxía da Facultade de Historia ourensá, aborda o esvaradío terreo da transferencia do coñecemento histórico en centros interpretativos e demais infraestruturas, concretándoo na súa manifestación ao través dos audiovisuais.

En liñas xerais, o obxectivo do estudo é chegar a unhas directrices que puidesen servir de guía para a elaboración de audiovisuais destinados á transmisión de coñecementos na construción de discursos expositivos.

Para iso, a metodoloxía deseñada incluíu a elaboración dun estado da cuestión do emprego de audiovisuais na transferencia do coñecemento histórico, dende os ámbitos institucional e académico así como a sociedade xeral, concretando no caso da Galiza. Así mesmo, fíxose necesaria a realización dun catálogo, o máis completo posíbel, dos audiovisuais empregados para tal fin en centros interpretativos e museos do noso país, e unha análise dos mesmos que permitise chegar a unha síntese xeral arredor do uso actual dese tipo de audiovisuais, así como elaborar unha proposta de liñas xerais de actuación na materia.

En xeral, os audiovisuais preséntanse como unha vía óptima para transferir o coñecemento histórico dentro dos recursos disponíbeis na elaboración de discursos expositivos. Porén, a análise permitiunos ver que, á hora de elaborar os pregos de condicións dos concursos para a elaboración destes audiovisuais, por parte das administracións ás veces priman factores como a espectacularidade das imaxes sobre outros aspectos que, de feito, son máis importantes, como é o discurso histórico. En función desa premisa, acontece que uns recursos que xa de por si non son baratos, presentan uns orzamentos que se poderían cualificar de, por empregar a expresión, obscenos.

Así mesmo, boa parte dos audiovisuais levan á reflexión sobre cál é o poder de decisión, o control, das e dos asesores, posto que semella que, no canto de seren os arquitectos do xa referido discurso, simplemente responderon a unha serie de preguntas formuladas coa clara intención de cumprir co sinalado no prego de condicións, polo que o discurso do audiovisual xa está construído antes da súa entrada en escena.

Por outra banda, vimos o que consideramos un exceso de interese por recrear a vida no pasado, en exercicios que no canto de conseguir transmitir información, reforzan estereotipos asentados na sociedade (á par de mostrar roupa de coiro co ferro moi ben pasado). En xeral recórrese moi pouco ao conceptual, nun intento de fornecer todo o discurso xa dixerido, e percibimos un claro abuso da voz como herdanza do modelo típico dun documental. Nese senso, deberiámonos preguntar: é un documental o formato máis axeitado no contexto dun centro interpretativo?

Pola nosa banda, gostariamos de sinalar unha serie de puntos que cremos poderían ser un acordo de mínimos para a realización dun audiovisual destinado á transferencia do coñecemento histórico no seo dun discurso expositivo elaborado para un centro de interpretación.

O audiovisual ten que levar ao público á reflexión. Debe provocárselles.
Para conseguir o anterior, o principal é xogar cos conceptos e ideas. Do mesmo xeito, unha curta duración favorecerá o conseguilo.
É importante saber cal é a mensaxe que se quere transmitir, e esta debe primar sobre calquera outro elemento.
Se o audiovisual forma parte dun discurso museográfico maior, debe crearse de acordo co mesmo, e non ser un produto agregado. Debe complementarse co resto de recursos expositivos e non competir con eles.
Historiadores e arqueólogos non poden ser simples convidados de pedra. Deben xogar un papel activo nas producións, entendendo que eles crean o alicerce, pero que o traballo audiovisual é para os técnicos.
Non é necesario facer un investimento desorbitado nin empregar medios técnicos moi sofisticados e espectaculares.
Non se pode facer algo para todos os públicos. É importante saber a quen se lle quere transmitir a mensaxe.
Se é posíbel prescindir da voz, debe prescindirse dela. Aínda así, pódense presentar algúns detalles escritos.
Os efectos de son deben de ser especialmente tratados e de haber música débese procurar que se encaixe na produción.
Para que todo o anterior se cumpra, a produción, entón, debe partir do coñecemento de cál é a finalidade dun audiovisual dese tipo. Nese sense, é necesario que administracións, investigadores e equipas audiovisuais traballen en conxunto, sen delegar funcións, e nunca tratanto ao audiovisual como algo a parte.

Os anteriores puntos materialízanse nun guión gráfico (é dicir, unha primeira incursión, que debería ser traducida a unha correcta linguaxe audiovisual por xente que manexe esa linguaxe) arredor do achado do Tesouro da Urdiñeira. Nun comezo, consideramos que esta proposta debería abondar por si soa para expresar todo o seu contido; porén, logo de comentala con xente do mundo audiovisual (e expresamos o noso agradecemento a Comba Campoy, de Tintimán Audiovisual), e logo de realizar este guión gráfico, vimos que sería necesario botar man de texto, escrito ou falado, no audiovisual, ou ben outros recursos expositivos que contextualizasen o discurso do mesmo.

Eis o vídeo:

En 1921 Xosefa, unha cativa pegureira de Parada da Serra (termo municipal d'A Gudiña) atopou un conxunto de obxectos da Idade do Bronce formado por dous brazais de ouro e un disco ce bronce, que logo deu en ser chamado "O tesouro da Urdiñeira".
Este guión gráfico explora as distintas hipóteses sobre a intencionalidade do depósito. Trátase dun enxoval funerario? Ou é un depósito ritual nun fito na paisaxe? É un tesouriño agochado en tempos de caos social?

Unha estatua-menhir nas Portillas do Padornelo?

2011-07-24T14:37:00.012+02:00

Hai xa unha semanas, o noso colega Pepe Cruz enviou unhas fotos acompañadas da reseña dun texto publicado por Antonio Rodríguez Colmenero e Santiago Ferrer na revista Larouco.

Aínda non tivemos posibilidade de visitar o sitio, pero dado o enorme interese que ten suscitado o tema das estatuas-menhir nos últimos meses, reproducimos a continuación un anaco do texto publicado por ambos autores sobre esta peza, felizmente redescuberta e publicada.

Fotografías de Pepe Cruz.

"El hito-estela prehistórico de las Portillas del Padronelo"

En la cumbre misma del conocido puerto del Padornelo, y al lado de la vieja carretera nacional 525 de Villacastín a Vigo existío todavía en la década de los años setenta de la pasada centuria un gran menhir granítico de más de tres metros de altura, con el tercio superior modelado en forma de cruz, percibiéndose en su cara anterior una extensa leyenda de naturaleza medieval, a juzgar por los rasgos que entonces se percibían. Uno de nosotros, A. Rodríguez Colmenero, efectuó entonces fotografías del conjunto, creyendo que se trataba de un gran miliario romano reaprovechado posteriormente para crucero.

Con motivo de la apertura de los accesos a Galicia, concluidos casi un lustr

o después, el monolito fue removido de suenclave originario, resultando inútiles todas las indagaciones que hemos ido llevando a cabo para dar con su paradero.Recientemente, sin embargo, y con motivo de una visita más demorada al lugar, hemos tenido la fortuna de redescubrirlo semierecto a unos cien metros más a mediodía, en la ladera septentrional del cerro que flanquea por el sur el mencionado puerto, emplazado junto a unos repetidores d telefonía que allí se encuentran.

Emerge del suelo 2,65 m. si bien debe hallarse enterrado hasta cerca de 50 cm de profundidad. Como puede comprobarse por la fotografía de de su emplazamiento primitivo, poseía vástago cilíndrico inferior, que encajaba en una base labrada al efecto, por lo que deducimos que la altura total rebasaría los tres metros. Sobre la anchura, o más bien, diámetro, hablamos posteriormente ya que resulta problemática.

Una atenta observación efectuada recientemente sobre la cara posterior causó que abandonásemos la vieja teoría del miliario transformado, para adherirnos a la de estela-menhir de factura prehistórica remodelada durante la edad media para crucero y posible hito de peregrinación. El motivo radica en que la mitad inferior del menhir se advierten dos bandas en relieve superpuestas entre si, a la manera como acontece en el reverso de la estela de Faioes (museo de Chaves), O Rosal, Oimbra (museo de Our

ense) y A Gudiña, todas relativamente próximas. También en la cara anterior se descubren restos de la labra originaria, pero es evidente que en el tercio superior, como los laterales en toda suextension, fueron desbastados durante la fase medieval. A la vista de tales datos, nos atrevemos a deducir lo siguiente:

1.- En su fase prehistórica, se trataba de una gran estela menhir de perfil fálico, como suele ser normal en las de esta época. En su caras anterior y posterior poseía decoración de bandas en relieve, como es posible reconocer todavía. Es probable también que contase en el tercio superior con modelaciones antropomórficas destruidas con motivo de la adaptación medieval, de las que sería vestigio el brazo horizontal de la cruz, en otro tiempo simulacro de las extremidades superiores.

Además, la silueta originaria era la de un cilindro imperfecto, puesto que sobresalían los prominentes muñones de los brazos, rematados en hemiesfera apuntada si a la silueta actual se le suman las dos bandas lateralmente erosionadas a dicho cilindro. Por otra parte, el remate triangular superior de la cruz viene a sugerir que primitivamente se trataba de un cono, conformando todo el conjunto el antes mencionado gran menhir fálico.

No está del todo definido el co

metido de estos menhires prehistóricos pero, al menos para nuestra región, y en el caso concreto de las estelas de perfil fálico con representaciones humanas, su carácter funerario parece evidente, como lo demuestra la estela de O Rosal, pues mientras en el anverso conserva la máscara del ídolo labrado en época prehistórica, en el reverso recibió otra incisa de época romana con la leyenda Latronus Celtiai f(ilius( h(ic) s(itus) e(st), lo que demostraría la perduración en época romana de la misma función que poseería a lo largo del periodo prehistórico. Creemos por tanto, que tales monumentos se erigían en honor de los grandes jefes muertos, si bien no e excluyen otras funciones, tales como hitos terminales o talismanes propiciadores de la fecundidad.

Concretamente, en el menhir que nos ocupa, la transformación medieval se realizaría solo parcialmente, y sobre todo en la mitad superior...

En cuanto al texto, posiblemente medieval, de la cara anterior, tenemos que decir que aparece grabado en tres sectores: sobre el vértice del travesaño vertical de la cruz, sobre una cartela labrada en su brazo transversal y sobre un campo epigráfico surcado horizontalmente por líneas paralelas incisas, en parte sobre el relieve de la representación anterior y, en parte, sobre la superficie interior carente ya de él. En este último segmento aparecen alineados en columna lo que parecen seis antropónimos, que aventuramos interpretar de esta manera:

Paços

S(ou)tomor

Marcos

Deviló

Sancia

Caxida

Los dos primeros corresponderían a apellidos o motes, en todo caso con función antroponímica. Los cuatro restantes son antropónimos conocidos en el Medievo, sobre todo la forma Sancia.

Más difícil resulta la interpretación del resto, miestras no se cuente con datos más seguros.

Pero ¿qué pinta aquí esta columna de nombres masculinos y femeninos, son los dedicantes?

Posiblemente. ¿Cuándo, con motivo de las peregrinaciones jacobeas? No lo sabemos ni queremos ocuparnos de ello. Sólo hacer referencia a la cita de Castelao al afirmar que "Diante da cruz de pedra que se ergue nas Portillas ponse a ofrenda dun croio de Seixo". Especialistas existen en la materia que podrán desentrañar este pequeño misterio. Por nuestra parte hemos cumplido con el deber de rescatar y dar a conocer un monumento que considerábamos ya perdido".

Rodríguez Colmenero, A., Ferrer, S. Por tierras de León y Zamora. Nuevas inscripciones y reinterpretación de otras. Larouco, 3: 237-242.

I Jornadas de Jóvenes Investigadores del valle del Duero

2011-07-17T01:51:00.003+02:00

Boas novas para a arqueoloxía transfronteiriza.

O noso colega Jose Carlos Sastre, envía a primeira circular las I Jornadas de Jóvenes Investigadores del Valle del Duero. Del Neolítico a la Antigüedad Tardía.

Se celebrarán os días 16, 17 e 18 de Novembro de 2011 en Zamora, na fundación Rei Afonso Henriques.

Punto de encontro para novos investigadores de ámbolos puntos da raia ,que a pesares de todo, loitan cun proxecto de investigación e tratan de abrirse un camiño no mundo da investigación arqueolóxica.

Oito sesións abranguerán dende a Prehistoria ata a Antigüidade Tardía. Tres días abranguerán novas ideas, novas voces e novos proxectos, para os que ofrecemos se dúbida a noso apoio e seguimento.

Mais información en:

http://zamoraprotohistorica.blogspot.com/2011/07/i-jornadas-de-jovenes-investigadores.html

I Andaina Solidaria - A Gudiña

2011-06-30T18:15:00.001+02:00

I Andaina Solidaria Cruz Vermella A Gudiña, Asamblea Comarcal Viana, Conso-Frieiras ( A Gudiña-Barxa)

DOMINGO 10 DE XULLO DE 2011 . Hora : 10:00 H.

Distancia : 14 KM ( ida e volta)

Saída dende A Casa da Viúva ( Centro Cultural sito en A Gudiña)

Participa coa compra dun boleto do Sorteo do Ouro (5 €)

Farase entrega dunha mochila co avituallamento adecuado (froita e agua).

Tamén se recomenda para os interesados en realizar a volta a pe levar a comida necesaria para repostar.

A través do transcurso do río A Ribeira, presenta esta ruta unhas paraxes naturais de gran importancia medioambiental pola flora e fauna existente na zona.Tamén cabe resaltar a existencia de recursos patrimoniais, tales coma O Castro de A Ribeira, e monolitos con gravados.

Disponse a colaboración de Protección Civil do Concello de A Gudiña con vehículos para o traslado das personas que non desexen realizar a volta.

+ info 988594089 gudina@cruzroja.es

Valdamio

2011-06-16T02:36:00.009+02:00

No 2009 estabamos na de Benita, no Catro Ventos, cando nos falaron dun sitio escavado “saíndo polo camiño cara abaixo”. Si, iso que andaban a escaravellar os arqueólogos cando fixeran o enlace da autovía, na saída das Vendas da Barreira… Pregunteille a Mara, e ela dixo… ¿o sitio ese que escavaron? Aí chámanlle Valdamio. A min subíanme arrepíos polas pernas. Fixera na Consellería o baleirado de documentación dos concellos de Riós e da Gudiña, con vistas a preparar a primeira prospección que fixemos… e non atopara nada!.

¿Pero… Valdamio non estaba en Verín?!

Así foi como, alí, nas

Ferreiras, no Riós, nun auténtico “lugar central” da xeografía local, fun coñecer pola documentación oficial e veraz da clientela do Catro Ventos, onde estaba o mítico xacemento de Valdamio… aquela aldea aberta da Idade do Ferro.

Máis ou menos coñecíamos o que escondía Valdamio. E despois viñeron outros "Valdamios", como San Tomé, en Meis. Penso que a visión do habitat na Idade do Ferro xa hai tempo que foi revolucionada, matizada e enriquecida.

Onte estivemos como todos, en Xinzo, atentos á palestra de Tito Concheiro. (Manuel Gago dedica un traballo á mesma en culturagalega. org). Na comida rimos a esgalla lembrando as orixes da arqueoloxía profesional, con aquelas reunións no Burgo, no Santiago do ano 92, de aquel grupo singular co ampuloso nome de “Plataforma de

Arqueólogos de Intervención”. Precisamente xunto con Iván Alvarez, recordamos os tempos da Asociación Profesional de Arqueólogos (APAG) co seu pai, xa tristemente finado. Concluimos coas mudanzas… vinte anos despois, moitos e moitas daqueles constitúen

a actual base profesional da arqueoloxía galega.

Despois foi a conferencia, daquelo que fora escavado no 1996. Tito é un bo orador e deu unha conferencia para grandes audiencias. Pero para min o mellor foi o pé de páxina… a conferencia cara dentro. As fotos escaneadas de colores perdidos falaban dos comezos. Pouco a pouco saían as cousas. A vinculación singular e afectiva dos arqueólogos cos lugares que escavan. As inseguridades. As metodoloxías. Os errores. As inquedanzas. As nostalxias. Os sentimentos. Recordou a toda a equipa, singularizándoos un a un polo nome, lembrando a xente grande que xa perdemos polo camiño: Chus, Pablo Bandín… As anécdotas dos que agora son amigos… ou inimigos. Dos destinos. E si… tamén de arqueoloxía naquel lugar en “terra de

ninguén”. Rematou coas súas visións do pasado en viñeta e con agradecementos aos homes e mulleres da Idade do Ferro.

Na sala algúns se revolvían nas cadeiras, pero os alumnos escoitaban.

Neste momento de grandes cambios e transformacións no mundiño da arqueoloxía galega, o ruxe-ruxe é definir quen somos e cara onde imos.

Tito contou Valdamio. Pero sobre todo, para min, contou con fonda humanidade o que é esta profesión… moito máis do que atopar cousas.

PD. Na foto (arriba) Abraham Herrero e Pepe Luis Peña, coa súa perfomance diaria no Catro Ventos (abaixo), onde deixaron pegada inesquecible nas tarde-noites dos veciños do Riós.

Toma de Posesión das Frieiras (1453)

2011-06-14T01:25:00.005+02:00

No marco do curso de extensión universitaria Castros de Interior: a Idade do Ferro do NO peninsular a través do exemplo Limiao que se celebra en Xinzo estes días, vimos de presentar a ponencia Dinámicas de poboamento pre e protohistórico na Terra das Frieiras e Veiga de Riós: unha proposta.

A nosa proposta de partida é que o xurdimento do poboamento estable na Idade do Ferro ten a súa orixe nas dinámicas de control de recursos xurdidas durante as fases finais da Idade do Bronce e que deixaron indicios arqueolóxicos na paisaxe que inciden na marcación simbólica do territorios e as súas fronteiras.

Nunha perspectiva de longa duración, tratamos dos diferentes mecanismos de representación do poder e a súa fixación ao territorio.

Xa para finalizar a presentación, presentamos este "curto doméstico" sobre un "ritual" de representación do poder e apropiación do territorio na mentalidade do século XV.

Está baseado no traballo de documentación desenvolvido por Beatriz Vaquero Díaz (UVigo). O contido é un anaco do documento sobre a toma de posesión das Frieiras que o escudeiro Alvaro de Nogueirol fail en nome de Pedro Henríquez, señor de Viana.

As ilustracións son de Abraham Herrero Menor, alumno do máster en Historia, Patrimonio e Recursos Patrimoniais da Universidade de Vigo, que actualmente desenvolve un proxecto de fin de máster titulado Un achegamento ao emprego de recursos audiovisuais na divulgación do patrimonio arqueolóxico galego. .

Pretendemos tamén reinvindicar deste xeito a experimentación sobre novas formas e linguaxes para a implementación do discurso histórico.

Voluntarios para San Vítor de Barxacova

2011-06-06T11:58:00.004+02:00

Intervención arqueolóxica no

xacemento e necrópole medieval de

San Vítor de Barxacova

( San Lourenzo de Barxacova, Parada de Sil, Ourense)

Dúas quendas: do 18 ao 29 de Xullo, e do 1 ao 12 de Agosto

Xornada: de 9:00 a 14:00. Ida e volta diaria a Ourense (25 Km).

200 euros para cada voluntario en concepto de dietas e desprazamento

• Os voluntarios participarán dando apoio na intervención arqueolóxica (prospección e excavación) e se encargarán de amosar o xacemento en proceso de excavación aos visitantes, servindo como práctica da interpretación do patrimonio.

•Recibirán documento acreditativo da realización destas actividades.

AGOTADAS AS PRAZAS

Curso en Xinzo sobre castros do interior

2011-05-26T19:32:00.008+02:00

Os nosos compañeiros do GEAAT-LAUV, organizan en Xinzo de Limia entre o 13-16 de xuño de 2011, o curso Castros de interior: a Idade do Ferro do NO peninsular a través do exemplo limiao. Xa está aberta a inscrición. Podedes baixar tamén o tríptico co contenido do curso. O transporte é gratuito de Ourense a Xinzo para os inscritos no curso. Ademáis están previstas visitas a varios castros das dúas beiras da raia.

Presentaremos unha achega as Dinámicas de poboamento pre e protohistórico na Terra das Frieiras e na Veiga de Riós. Se trata dunha primeira achega froito da colaboración do Proxecto Urdiñeira con Alberto Pungín García, que realizara o seu DEA sobre os Patróns de situación dos asentamentos tipo castro na comarca das Frieiras (Ourense. Agora integramos neste traballo os resultados da prospección en Riós e os resultados da investigación de Cristina Fernández sobre a minería do estaño na contorna dos concellos de A Mezquita, A Gudiña e Riós.

Ademáis, neste congreso, Tito Concheiro virá a presentar por primeira vez os resultados da intervención que se fixera cando a construcción da autovía, no lugar de Valdamio (Riós).

Pena que non estea ofertada unha visita á de Benita, nas Vendas da Barreira. Nós sabemos das viandas das que falamos...

Contra o meigallo

2011-05-23T00:08:00.007+02:00

Hai uns días atopamos este escarabello como habitante do Cabezo de Chaguazoso, na Mezquita.

Dende o blog irmán Verín Natural nos comentan hoxe que é unha especie interesantiña para Galicia, vistosa, e bastante corrente en zonas quentes.

Din que ten un vernáculo propio: 'Vacaloura', aínda que eupensaba que se lle chamaba así á Lucanus cervus, pero semella que por estas terras, como na Terra Quente portuguesa, chámaselle 'Escornabois'.

Non é perigosa mais si que segrega unha sustancia aceitosa que pode producir algún tipo de reacción. As cores vermellas sobre fondo negro xa son de advertencia.

Boa defensa para noites de arrepío e meigallo:

Non teño medo ós teus ditos

nin medo do teu meigallo

que ando cunha vacaloura

e catro dentes de allo.

Sincretismo

2011-05-10T22:59:00.024+02:00

Hai un par de días publicábamos un post sobre o achado de Castrelo de Val. Hoxe, Manolo Gago me envía o link dun infográfico feito para culturagalega.org, en colaboración con Alberte Reboreda, explicando a súa estrutura.

Aínda que seguimos sen poder ver unha boa foto, presentan os deseños do calco elaborado por Antonio de la Peña, co apoio de Alberte e Eduardo.

¿Estatua-menhir ou estela? ¿Ou estela e despois estatua-menhir? ¿Ou estatua-menhir e estela ao tempo?

Quizáis estamos ante "unha proba de sincretismo", como me comentaba Lara Alves ao primeiro vistazo. Quizáis "as labras se fixeron despois para adaptalas á tradición local de estatuas-menhires", escribía Javier González. Teño o correo electrónico cheo de interesantes mensaxes de colegas que darán para pensar e estudar moito.

As "pedras" contan un mundo de camiños que se cruzan, de norde a sur, de leste a oeste. Porque si algo dalles sentido son os vales, os cabancos, as vereas, as portelas. Comunicación e interacción ao fin.

No tanto, o "trebón mediático" segue o seu curso, e ten os seus efectos.

Como di unha boa amiga, "tu, yo, nosotros, todos la quieren".

No concello de Castrelo xa xurdiu un sentimento de empatía: "Que a pedra quede aquí en Castrelo", "Para o concello de Castrelo isto é unha lotería"... proxectos de réplicas, plans de musealización...

A nosa sociedade tamén practica o sincretismo. É capaz de fusionar e asimilar as "crenzas" máis opostas.

Como exemplo, hai anos que a estatua-menhir do Tameirón está ergueita nos vellos xardíns do Toural de A Gudiña. É certo que está desarmada, e non ten escudo nin carro, pero "ten detrás o mesmo mundo". Agora si, nin mereceu a mínima atención por parte da alcaldía cando solicitamos permiso para revisala con luz artificial á noite, xunto con Pepe Cruz, no 2008.

E remato con aquelas verbas de Ramón Cabanillas adicadas ao carro que tanto recitou o meu pai: ¡Marelo tira con xeito e a modiño, que hai que andar moi ó dereito co eixo do meu carriño! Hoxe corredoira arriba, mañán corredoira abaixo, mentres ti dures e eu viva, teremos un camiñar...

¿O guerreiro solitario?

2011-05-08T00:01:00.016+02:00

Onte recibíamos con ledicia a nova da localización dunha nova "estela decorada" da Idade do Bronce en Castrelo do Val, en Ourense, sen dúbida un extraordinario achado nunha zona que está a coverterse nun verdadeiro epicentro de interese arqueolóxico nos últimos anos.

Aínda que non temos visto máis que a fotografía e a descrición dos xornais (a foto é de La Voz de Galicia), para nós non semella unha “estela”, senón unha estatua-menhir, xa que como o propio Alberte apunta, ten un “perfil antropomorfo, con cuatro escotaduras labradas de dos en dos, que buscan definir de forma muy arcaica y primitiva una silueta humana”. Non sabemos moito da parte traseira, pero semella traballada en toda a súa contorna.

Efectivamente é primeira estatua-menhir localizada en Galicia con representación de escudo de ecotadura en “V” e dun carro tirado por dous animais, pero non é a única estátua-menhir localizada en Galicia. Son coñecidas máis dunha dúcia entre os dous lados da raia, incluindo a do Tameirón da que xa falamos neste blogue, entre outros foros. Unha síntese recente das mesmas foi feita por Javier González no 2009 e presentada no Congreso Transfronteirizo de Montalegre, con actas dispoñibles on-line. Polo tanto non é correcto que "hasta el momento, este tipo de estelas solo eran conocidas en un territorio que se extendía en el área extremeña y el suroeste andaluz, o el sureste de Francia y el Sur de Portugal”, ainda que o suroeste é sen dúbida a área máis representativa.

Con respecto dos escudos de escotadura en "V" o máis ao Norte coñecido até o de agora, era o representado nunha pedra encaixada nun valado no lugar de Cervos (Tojais, Montalegre), localizado e dado a coñecer en 2008 por Mario Reis e Lara Alves no congreso antes citado. Aparece nas cercanías da estatua-menhir con estola e armas de Cruz de Cepos (Montalegre). Ambos son descritos con detalle nas actas das IV Jornadas Raianas, celebradas no Sabugal en Setembro 2009, co título de "Estelas e estátuas-menir: da Pre a Proto-história". Nestas actas se da a coñecer un numeroso conxunto de elementos, entre os que está á localizada por J. Rodríguez Cruz no lugar do Cichón (O Tameirón, A Gudiña).

Con respecto da representación dun “carro”, é una amostra máis da inserción do noroeste peninsular na dinámica simbólica de ámbito europeo na Idade do Bronce.

Aínda que é excepcional, non podemos perder de vista que o propio disco de bronce do conxunto da Urdiñeira, un obxecto totalmente singular e que foi atopado perto, é una representación de roda de carro- disco solar, como xa apuntaba o propio Cuevillas en 1958. Xa nas citadas actas de Montalegre de 2008 sinalabamos a posible relación desta peza con representacións de carros en estelas meridionais, como a coñecida Estela de Ategua (Córdoba) cunha escena funeraria presidida pola representación heroica dun individuo coa panoplia de guerreiro (Celestino, 1990), na que aparece un obxecto indeterminado cunha decoración similar ao disco da Urdiñeira (á esquerda a lámina dese traballo co deseño de Celestino da estela de Ategua).

Na contorna da Urdiñeira xa é posible ir perfilando una paisaxe da Idade do Bronce, que semella comezar por volta dos mediados do II milenio, chegar ao Bronce Final, e estar na orixe de aspectos do pobamento da Idade do Ferro.
Ver Paisaxe da Idade do Bronce na contorna da Urdiñeira en

Hoxe, comentando o achado coa miña colega portuguesa Lara Alves, a "brincadeira" é que gañamos por latitude. Así que a próxima reunión sobre estatuas-menhir será sen dúbida, do lado galego da Raia. Os nosos parabéns máis efusivos para Alberte e Eduardo, os arqueólogos a cargo da prospección por esta nova que "gaña vocacións", *así como para Lozano, propietario dos terreos, e o investigador Bruno Rúa, autor da Guía Arqueolóxica do Alto Támega.

Visita ás Minas de San Finx (Lousame)

2011-04-12T00:18:00.009+02:00

O luns 11 de Abril, cun grupo de alumnos de 3º curso da Diplomatura de Mestre de Educación Primaria da Facultade de CC EE de Pontevedra, visitamos as Minas de San Finx, no concello de Lousame.
Na visita escoitamos unha interesantísima presentación a cargo de Maite Sobradelo, que nos acompañou na visita. Falounos da importancia da mina ao longo da historia.

Posiblemente tiña traballos antigos, como amosan o topónimo "Cobas dos Mouros". As primeiras explotacións recollen estas reminiscencias a unha posible explotación "fenicia".

Ver mapa más grande

Na época medieval segue constatándose a explotación do estaño, probablemente destinado aos ourives de estaño e prata en Santiago de Compostela.

Pero vai ser a fins do século XIX cando acade maior importancia, coa creación da sociedade de capital británico The San Finx Tin Mines Limited.

Xa durante a II Guerra Mundial, a mina convírtese en un foco estratéxico coa chamada Febre do Wolframio. Na visita tocamos diferentes minerais, incluída a wolframita, moi densa e pesada. É a principal mena de wolframio (ou tungsteno), xunto coa scheelita (a "chelita" como lle din os de Barxa). É o metal co punto de fusión máis elevado, así como o punto de ebullición máis alto de todos os elementos químicos. A súa importancia é excepcional para fabricar filamentos para lámpadas incandescentes ou aceiros especiais. Tamén foi empregado na fabricación de máquinas, ferramentas, en blindaxes e armas. Os alemáns endurecían as puntas das granadas antitanques.

Na Península Ibérica se concentraba o 95% da producción europea de wolframita, especialmente procedente de Galicia e Portugal.

Copio un texto do interesantísimo libro "La batalla del wolframio", de J.M. Thomas:

"El panorama cambió radicalmente a partir de los años 1941-1942... entonces Alemania ya no podía traer por vía terrestre el tungsteno chino. La importancia de la Península Ibérica a la hora del suministro se multiplicó, aumentando consiguientemente las compras germanas. El Reino Unido se apercibió de ello y ya en 1941 comenzó a competir con Alemania en el mercado peninsular. En 1942 se incorporó a esta competencia en su ayuda Estados Unidos, creándose la United States Commercial Corporation... El programa conjunto de compras preventivas en España de la segunda mitad de ese 1942 ya dedicó considerables sumas (10 millones de dólares de un total de 54) a la adquisición de wolframio. Y en 1943 los aliados fueron capaces de hacerse con una mayor cantidad de wolframio ibérico que los alemanes. En este año, el mineral en cuestión se habría convertido, en términos de su valor, en el primer producto español exportado."

Andamos estudiar o estaño e o wolframio no sur da provincia de Ourense. Será ben interesante contrastar os distintos modelos de explotación, que dan lugar a paisaxes mineiros diferentes. Pero desas cousas xa falamos outro día.

Agora animamos a todos a visitar San Finx... un bo exemplo de valorización do Patrimonio Xeolóxico e Mineiro, da acción do home sobre o medio, e da súa relación cambiante ao longo do tempo.

Thomas, J.A. 2010. La batalla del wolframio. Estados Unidos y España de Pearl Harbour a la Guerra Fría. Editorial Cátedra. Madrid.

Comunicación sobre a Urdiñeira no contexto da metalurxia prehistórica

2011-04-07T00:12:00.022+02:00

O pasado 29-30 de Marzo, no marco do Mosteiro dos Xerónimos e no Instituto de Física Nuclear, en Lisboa, celebrouse un seminario sobre Conservació n e Técnicas de análise para o estudo e salvaguarda do patrimonio metálico, dentro do marco do proxecto AuCORRE (PTDC/HIS-HIS/114698/2009).

Aaron Lackinger (para nós Jodok) presentou unha comunicación sobre o disco do conxunto da Urdiñeira na sesión do día 29, sobre Metalurxia das Idades do Bronce e do Ferro.

O traballo presentado está baseado en informacións arqueometalúrxicas e tamén en traballo experimental. Consideramos que parte de que os estudos arqueoanalíticos dos materiais non son suficientes para comprender os procesos tecnolóxicos, polo que poden ser complementados polos coñecementos prácticos que se desprenden da labor dos artesáns.

A proposta de Jodok, que forma parte do seu traballo de fin de máster, é un achegamento aos coñecementos dos artesáns da comunidade galega e o occidente asturiano, para recrear experimentalmente a cadea técnica operativa do bronce prehistórico, coa finalidade de testar procesos coherentes experimentalmente e formular as preguntas e cuestións precisas en relación ás tecnoloxías prehistóricas.

Este achegamento experimental ao proceso completo de produción ten un dobre obxectivo:

· Valorar mellor as hipóteses teóricas en el campo de la arqueometalurxia e propor cuestións adecuadas.

· Integrar estes elementos no proceso de posta en valor dun “tesouro prehistórico” dentro dun proxecto de mellora da visibilización do fenómeno dos depósitos da Idade do Bronce e dunha perspectiva máis dinámica e integrada cos ámbitos da produción e a circulación, máis que no do consumo.

Queremos agradecer o amable convite de María Filomena Guerra, do CNRS_Laboratoire du Centre de Recherche et de Restauration des Musées de France, para a presentación deste traballo no marco do coloquio, así como a Lois Méndez e ao Museo Arqueolóxico de Ourense pola súa colaboración e as facilidades prestadas neste estudo.

Persoalmente gustaríame facer constar a miña satisfacción por ter conseguido dar continuidade a un proxecto como o da Urdiñeira, cun orzamento reducido de apenas 6.000 euros e que iniciamos hai dous anos, no traballo de alumnos convertidos en colegas. O proxecto está vivo nas diversas liñas de investigación xurdidas ao seu abeiro. Máis vivo que nunca, xa que forma parte das inquietudes e obxectivos de novos investigadores, con nomes e apelidos, que aportan ilusión, traballo e ganas, e que configuran un estímulo constante nun ámbito universitario onde cada vez importan máis os números que as personas.

Na fotografía, arriba, estudo topográfico do disco de bronce do conxunto da Urdiñeira realizado mediante microscopía electrónica de varrido (SEM) (microscopio Philips XL 30), do Centro de Apoio Científico-Tecnolóxico da Universidade de Vigo (CACTI).

Epicentro

2011-03-16T12:33:00.004+01:00

Non sei se o señor Xaquín de Parada da Serra tiña razón ou non coa sua hipótese, pero hoxe a natureza meteu un bo "carallazo" máis ou menos pola Urdiñeira...
levounos tempo, pero hoxe semella por fin, que aí está o epicentro.
Para mostra o mapa, que non é noso... é dos xornais de onte, falando dun terremoto de 3.2 grados que se rexistrou as 9.49 da mañá.

Velaí de onde saen as ondas...!

O Castelo do Navallo (II)

2011-03-13T22:16:00.008+01:00

Ao pé do Castelo hai un pequeno buraco no afloramento. José Villarino Cortes, oriundo de Riós, que fixera fortuna no Brasil, deu os cartos para colocar neste sitio a figura da Nosa Señora dos Emigrantes, e tamén unhas mesas de pedra, onde se fai una romería todos os anos.

Tamén foi benefactor dunha fonte que din que tiña propiedades curativas e que incluso intentaron comercializar, aínda que agora está seca.

O Castelo foi sempre un lugar mítico.

Escribe Romero Cerdeiriña que aquí amosábase a fermosa moura levando unha grande pedra por riba da cabeza. Tamén chegaba aquí un camino dende o castro de Pedroso "polo que viñan os mouros cando traguían o gando a pastar". (É curioso como tanto os do Pedroso, como os do Navallo, distinguen castro e castelo).

Escribe Romero o seguinte relato: "E agora ouvide as grandes cousas que nos contou un home do Navallo certa tardiña que tornábamos de votarlle unha ollada ó Castelo. Como levábamos unha guincha para escarbar na pranta de unha das casiñas redondas, o bó do paisano tomounos por buscador de tesouros e saudounos rindo con picardía e dicindo:

í- Ahí, ahí o dá o "libro". (Refirese ao Libro de San Cipriano ou Ciprianillo)

Volamos un pito e turrámoslle pola lengua. Y o home aquel díxonos, trasladando o que tiña ouvido aos máis vellos do lugar:

- O entrar "os franceses" no Navallo os veciños escapáronse pra este monte e fixeron esas casas pra acollerse y o foso y as paredes pra se defenderen. Logo, as´ique pasou a guerra, volveron pró lugar y estas casas quedaron abandoadas... Por certo que d'aquela os enemigos xa eran donos de toda a Hespaña; sólo lles faltaba esa provincia. Máis aquñi tocoulles perder, porque hasta as mulleres pelexaron contra eles... Contan que un home que tiña un cañon foi morto polos franceses, y-entonces a muller, toda enrabechada, colleu o cañón do seu home púxoyo no tellado da casa y-o acercarse un montçon de nemigos disparouno, tarándoyos a todos...

e sigue...

"na Relaçâo dos thesouros e encantos non atopamos ningunha referencia ó Castelo. Máis o caso é que un dos homes do Navallo aduveron cavando alí en percura dun tesouro; y-o pior do caso foi que cavaron cuasemente no medio dun toutelo que hay pouco arriba do pozo e que ben puidera ser unha mámoa. Atoparon - según ouvimos_ "tres ou catro espetos de pedra formando cerco; logo dentro do cerco, sinales de carbón desfeito; e, cavando mais, o fondo dun pucheiro de barro, que tiña cuase unha cuarta de ancho".

O Castelo do Navallo (I)

2011-03-13T21:43:00.006+01:00

O Castelo do Navallo se atopa no remate surleste do Monte Urdiñeira, vixía da confluencia entre os ríos Parada e Mente no Fondo da Follateira, frente ao lugar do Navallo. Na prospección do 2009 revisamos o seu incorrecto emprazamento cartográfico nas catalogación anteriores e tamén na delimitación de xacementos do Plan Xeral do Concello de Riós. Está catalogado como castro coa clave GA32071002, pero posiblemente habería que reconsiderar a súa cronoloxía protohistórica.

Accédese polo Norte, onde está fortemente alterado por unha devasa. Dende a base se sube ao alto do afloramento onde se poden observar derrubes e marcas na rocha do asentamento de estruturas. A vista é impresionante dende este punto, o que da unha idea da importancia estratéxica do emprazamento. Cara a plataforma leste vese un derrube duns seis metros de altura e a plataforma continúa ate a pista que o rodea. Do lado occidental ten foso e parapeto.

Xa por fora dos restos dos parapetos, no alto da ladeira sur, atópanse una serie de estruturas en pedra seca. A primeira, entre penedos, ten forma semicircular e uns cinco metros de diámetro. A segunda, circular, ten un diámetro semellante. A terceira é cadrada, duns cinco metros de cumprimento. Segundo as notas de Romero, (de quen tamén é o deseño do perfil e o esquema) contan que “o entrar “os franceses” no Navallo os veciños escapáronse pra este monte e fixeron esas casas para acollerse y-o foso y-as paredes para se defenderen. Logo, así que pasou a guerra, volveron pró lugar y-estas casas quedaron abandoadas".

Círculo de estudos em Ontologías Pré-históricas

2011-03-01T19:22:00.005+01:00

Os colegas portugueses veñen de crear un novo grupo aberto de debate, o Círculo de estudos em Ontologías Pré-históricas (CEOPH), coa misión de estimular o debate e as abordaxes transdisciplinares á Prehistoria "que contemplem a necessidade de pensar as formas como o Homem se concebe a si e ao mundo que o rodeia, de maneira a melhor poder interpretar as suas mais variadas práticas e realizações."

O CEOPH ten por obxectivo promover e desenvolver prácticas de investigación, debate, ensino e divulgación de sistemasontolóxicos de comunidade da Prehistoria da Península Ibérica e a sua contextualización e comparación a diferentes escalas espaciais e temporais.

Transcribo aquí a Declaración de Intencións que figura no seu blogue, http://ceoph.blogspot.com/, onde podedes facervos membros do grupo.

A consciência de que a acção humana e os seus resultados não podem ser abordados sem tomar em conta a racionalidade e as visões do mundo dos agentes, obriga a uma valorização das vertentes da percepção, mentalidade, ideologia e cosmologia, no desenvolvimento de uma Arqueologia interpretativa que procura evitar (na medida das nossas contingências) um certo reducionismo e presentismo incontrolado que têm caracterizado as muitas abordagens ao passado pré-histórico.

Neste contexto, uma das questões fundamentais é a das ontologias, na medida em que a acção humana está intimamente dependente do estatuto ontológico que o Homem atribui a si próprio e aos elementos que o rodeiam: a ideia que faz de si próprio e do mundo interfere profundamente na sua acção e na forma como interage com o meio. E essa ideia não foi sempre a mesma, o que obriga a contemplar diferentes sistemas ontológicos e as suas dinâmicas de transformação.

Nos últimos anos, alguns passos têm sido dados neste âmbito relativamente às comunidades pré-históricas peninsulares, sendo, talvez sem surpresa, na arte que a consideração das implicações ontológicas e cognitivas mais se tem feito sentir. Ainda assim, estas temáticas começam a constituir-se como linhas de pesquisa na investigação, de que são exemplo algumas abordagens à problemática dos recintos de fossos e deposições estruturadas, à questão da relação Homem / Animal ou ao problema da fragmentação de objectos ou corpos, como expressão de estatutos ontológicos que modelam as relações sociais e a comunicação.

Acredita-se, pois, que este é um momento adequado para surgir um grupo, aberto e transdisciplinar, orientado para a dinamização desta temática na Península Ibérica e para a promoção do seu debate, ensino e divulgação.

Áreas temáticas:

Ontologia das espécies animais e as relações Homem / Animal

Ontologias dos elementos naturais

Ontologias dos elementos artefactuais

Ontologias humanas

Ontologia e Cosmologia

Vertentes de abordagem:

Desenvolvimento teórico

Estudos de cultura material

Estudos de contextos e arquitecturas

Estudos de antropologia funerária

Estudos de organização e construção espacial: arquitecturas, caminhos, sítios, paisagens

Estudos de restos faunísticos

Estudos de arte

Estudos de Etnoarqueologia

Estudos de arqueologia cognitiva

Tipo de actividades passíveis de serem desenvolvidas:

Organização de workshops

Organização de palestras

Promoção e desenvolvimento de colaborações com instituições de ensino, formação e investigação

Promoção e desenvolvimento de contactos e parcerias internacionais

Promoção de projectos

Constituição de uma biblioteca on-line para membros

Organização de visitas de estudo para membros

Disponibilização de informação

Manutenção de sítio na internet

Edições on-line.
Fantástica iniciativa á que nos unimos dende xa.

O señor Bautista e o pé do Mouro

2011-02-26T20:52:00.004+01:00

Esta tarde o protagonismo é do señor Bautista, nacido en Veigas de Camba, o pobo que quedou asolagado ao facer o encoro das Portas. Ala foi coas netas en busca da pegada que un mouro deixou na rocha ao pasar.

Alí, na súa memoria estaba a lembranza.

E alí, no alto do Pé do Mouro, estaba a pegada.

Unha fermosa andaina pola serra á procura dos saberes dun avó.

As Fernandez Sisters semellan satisfeitas. O avó semella orgulloso.

De paso a instantanea da mámoa do Val da Lagoa. Outro fito na paisaxe, outro fito nos lombos antigos das Frieiras.

E aínda haberá quen diga que andamos buscando ouro...

Pola protección do Galiñeiro: O Castelo do Galiñeiro

2011-02-18T11:16:00.007+01:00

A Xunta de Galicia aprobou un anteproxecto de parque eólico no Galiñeiro, os fermosos montes próximos a Vigo. Pero neses montes existen varios relevantes xacementos de especial importancia para a Historia de Galicia. Un deles é o Castelo do Galiñeiro.

O colega Manolo Gago, do blog Capítulo 0, envíanos este documento sobre o Castelo do Galiñeiro, para que todo o mundo coñeza a relevancia histórica dun sitio arqueolóxico que se verá directamente afectado pola construción do parque eólico. Así teredes todos os elementos de xuízo ao redor do parque eólico que se proxecta.

Pola protección do Galiñeiro: de serra a serra

2011-01-20T23:26:00.004+01:00

De serra a serra, dende este blog queremos dar o noso apoio a recén creada Plataforma pola protección da Serra do Galiñeiro, onde queren instalar aeroxeneradores que rematen por estragar a excepcional riqueza paisaxística e cultural desde lugar único.

Na foto, o perfil da Serra do Galiñeiro recortándose entre dúas mámoas da necrópole megalítica das Xunqueiras-Pedreiras, no Campus da Universidade de Vigo.

Neste espazo coñecerás os valores deste cordal montañoso que se queren protexer e os motivos polos cales xorde esta iniciativa.

Cantar os reis

2011-01-05T17:57:00.004+01:00

Na contorna da Urdiñeira é tradición nestas datas ir de porta en porta a cantar os reis.

Este vídeo, que ten de fondo un cantar de reis recollido por X.L. Foxo, serve para o noso particular cantar os reis (Don Melchor, Don Gaspar e Don Baltasar) para pedir no 2011 unha nova política de I+D.

Porque queremos asegurar a continuidade de proxectos como o que desenvolvemos (a anacos) a través da viabilidade do traballo de novos investigadores.

Chourizo de chourizos

2010-12-23T12:32:00.003+01:00

Mario Conde anda polas Frieiras. Pero o perfil do chourizo raiano non é o de alto estanding. Tampouco é o de Robin Hood polo medio das castañeiras.

O perfil do chourizo raiano é o do que rouba chourizos, como o que roubou a matanza de catro porcos en Pazos (Verín). Levou máis de 160 docenas de chourizos e xamóns de catro porcos. Agora ben, deixou o salchichón, o touciño e as orellas.

Compre unha sentencia, un comentário. Procurei algunha dunha “das mentes más brillantes do mundo financiero de nuestro país”.

Pero atopei unha mente máis brillante, a de Amparo de Forcas:

"Como está a e-cona-mía" (Amparo de Forcas)

http://sites.google.com/site/eticolmeiro/non-sei-se-me-entendes

Dende A Urdiñeira vos desexamos boas festas a todos (e esperemos que no 2011 millore a economía).

O "Mundo Minero"

2010-12-18T22:01:00.007+01:00

As vías de investigación abertas ao abeiro do Proxecto Urdiñeira abranguen o estudo do traballo do estaño. Un traballo etnoarqueolóxico é un traballo necesariamente interdisciplinar, de ahí que sexa preciso para nós falar distintas lingoas... a da antropoloxía, a da arqueoloxía, a das ciencias dos materiais... e tamén aquela que na que falan os enxeñeiros de minas.

Moitos investigadores percorren un medio-camiño, para atoparse no cruzamento das distintas sensibilidades a favor da protección do patrimonio natural e cultural.

Xa hai algún tempo atopamos neste meeting-point de corredoiras, ao noso colega Diego Casal Ramos, quen actualmente preside a asociación Mundo Minero.

Mundo Minero naceu no 2010, como unha organización independente adicada á defensa, estudo, difusión e protección do patrimonio xeolóxico mineiro, xeolóxico, industrial e metalúrxico, aínda que xa dende 2008 organiza o CERTAMEN DE FOTOGRAFIA MINERA "MUNDO MINERO". A Escola de Minas da Universidade de Vigo proporciona o domicilio social e patrocina algunhas das súas actividades, que se desenvolven fundamentalmente no ámbito de Galicia.

Indumentaria e fala: un premio ao labor de Pepe Cruz

2010-12-16T13:45:00.006+01:00

Pasou Pepe Cruz hoxe polo meu despacho. Coa súa habitual modestia díxome que lle deran un premio. -¿Pero estará nos xornais?- preguntei. Él contestou-- Naaa... na prensa local.

O pasado día 10, no Pazo de Raxoi, recibiu un premio polo seu traballo Indumentaria e fala (escolma de fraxeoloxía relacionada) por parte dos membros da Asociación do Traxe Galego.

Semella que tiveron en conta: "a importancia da lingua como designadora de pezas e como os termos relacionados co traxe son metáfora ou espello de realidades doutra orde: baixeira de lá, axeitarlle a polaina a alguén ou dar unha boa carda".

Díxome -a min gústame andar polo monte e iso, pero o mellor e facer as cousas para non telas guardadas... a min gústame facer as cousas para escribilas e que queden, que sirvan para algo.

Antes de marchar, contábame de onde ben aquela famosa expresión de "A buenas horas, mangas verdes".

Pois iso, o día que na Gudiña se den conta do que teñen...a boas horas mangas verdes.

Parabéns Pepe

O pais de Tanto-me-ten. O proxecto de non-ser

2010-12-15T00:07:00.004+01:00

O xoves 16 hai concentración en Santiago diante da Xunta.

A razón: A reducción das prazas para investigadores de base a un 93,5%.

Manuel Rivas pon verbas a estos momentos difíciles na continuidade de Galicia como proxecto cívico:

Se Galicia non existe, se desaparece o proxecto cívico, o lugar será un non-lugar. O país de Tanto-me-Ten. O proxecto de non-ser. O ano pasado, nunha das illas Hébridas, a Lewis, despois dun longo camiño fomos dar cunha ponte onde había un indicador que puña "To No Where". E pasámolo, claro. O que había era un espazo de extracción de turba. A terra estaba a desaparecer, levada en grandes lascas de terrón para queimar.

Se Galicia non existe, talvez vivimos en Ningures / No Where. Pode chegar a ser un lugar interesante. Agora que todo se rebautiza e xorden parques temáticos comerciais co nome de Los Cantones Village e Marineda City poderiamos aproveitar para renomear o Camiño de Santiago: The Way to No Where.

Cando nos preguntan de onde somos, hai xente que non se sente cómoda coa enquisa. Esas preguntas absurdas, que semellan un pueril quebracabezas: Séntese máis español que galego, máis galego que español, tan galego como español, só español, só galego ou non sabe/non contesta?

Agora xa hai unha resposta clara:

-Mire vostede. Eu sonlle de Ningures.

-De que parte de Ningures?

-De Ningures mesmo. De Non Ha Ho!

E así non é de estrañar ese rosario de noticias no que as cousas se encamiñan á desaparición. Se Galicia non existe, pois todo iso que chamabamos Galicia tenderá ao non-ser. Vexamos dous exemplos, do máis vello ao máis novo. O máis fermoso castro da beiramar, o de Baroña, falto da mínima protección, xa está a piques de non-ser. EVieiros, o noso mellor portal en Internet, xa pertence ao mundo do non-ser.

Paga a pena o artigo enteiro: Galicia non existe. Manuel Rivas

I'do you do, I'like estaño cantidá

2010-12-13T15:43:00.009+01:00

Os pasados días 10 e 11 de Decembro ven de celebrase en Braga o 1º Congresso Internacional sobre Poboamento e Exploración de Recursos Mineiros.

Parte da equipa da Urdiñeira, Cristina Fernández, Abraham Herrero, Aarón Lakinger e Marta Lorén), presentaron neste congreso a súa comunicación:

Unha aproximación etnoarqueolóxica ao traballo do estaño no val do rio Ribeira e a zona do Tameirón (A Gudiña, Ourense, NW Peninsular), da que pronto presentaremos neste blog un resume.

Unha aportación máis dentro do interesante campo de debate da primeira producción metalúrxica do bronce e da importancia dos recursos de estaño, tan mediática nos últimos tempos (Aquí reflexada na viñeta de Forges).

O debate da primeira obtención da liga de estaño e cobre (o bronce) está entre a súa consecución mediante a reducción conxunta de minerais de cobre e estaño, ou na adicción da casiterita ao cobre fundido.... tipo engadir a pastilliña de Avecrem. Ven sendo o de "Cueces o enriqueces".

A sesión inaugural do congreso estivo a cargo de P. Craddock cunha conferencia sobre os comenzos da metalurxia en Europa Occidental, presentada nunha bipolarizada visión evolución-difusión. A clausura foi a cargo de William O'Brien, do UCC (Irlanda) quen presentou unha interesante conferencia sobre as orixes da metalurxia en Irlanda e a súa posible vinculación coa Península Ibérica.

Como sinalou Carla Braz no acto de peche, é de destacar a grande interdisciplinariedade que amosan as esquipas dos traballos presentados, un cambio importante con respecto aos últimos vinte anos.

Tamén queremos destacar a presenza de linguaxes variados a falar de Minería e Arqueometalurxia, non só a Arqueometría ou os estudos tipo-cronolóxicos, senón tamén a incorporación da Etnoarqueoloxía e da Arqueoloxía Experimental.

Boas novas para os estudos de arqueominería o Noroeste Peninsular, cheos de posibilidades e novas perspectivas, e por suposto, tamén de nov@s investigador@s que "gostan do estaño cantidá".

Valmedo e a invasión das formigas

2010-11-14T00:15:00.016+01:00

Este fin de semana se celebra en Ourense a Conferencia Internacional da Tradición Oral no marco do Programa Europeo Oralities.

A contorna da Urdiñeira presenta unha extraordinaria riqueza de tradición oral, como queda constancia neste texto publicado por Jesús Taboada Chivite o 13 de Setembro de 1952 no xornal "La Región", titulado "La leyenda de una ciudad enterrada":

Partimos de Las Ventas cuando el clarin sonoroso de los gallos rompe el terso cristal de la mañana. Las Ventas es un pueblo itinerario asido hoy a la carretera para no caerse, por los rápidos declives del Mente o del Riós, como se asió ayer la vereda Real de Castilla cuando la venta de la Barreira era alivio y hospitalidad de caminantes.

Por aquí pasó el vistoso tropel de “dos mil alemanes y más” con la lúcida cohorte de magnates gallegos, que d(i)ce Vallejo

que acompañaban al Rey Felipe en aquel verano desasosegado de 1506

Vamos desde aquí a las cuevas de Pedroso que parecen tocarse con la mano, pero de las que nos separa el profundo socavón del río. Cerca de ellas apareció hace tiempo el tesoro de la Urdiñeira, que hoy se guarda en Santiago, y las envuelve la áurea leyenda de muchas más riquezas enterradas.. Y en esta galería de los García Portela, que domina un paisaje eglógico, comió y descansó “la Chata” aun no hace 40 años y se hizo lenguas de la belleza de la tierra.

Voy en la amable compañía de Emilio Grande, Moncho Sarria y Lolín y Ulises Romero que alegran el camino y me cuentan viejas historias. Y una de ellas es ésta de un pueblo que yace bajo los brezos destruida hace tiempo por una implacable invasión.

Valmedo tuvo un día próspera y numerosa población. Una tradición erudita cuenta que aquí estaba el Medulio famoso que, como la cuna de Homero, se disputan tantos pueblos.

Pero un día aciago murió Valmedo. Y no cayó bajo las falcatas o el “soliferreum” ibérico, ni fue asediado con catapultas o balistas romanas, ni las frameas de los furiosos bárbaros, que asolaron estas tierras bajo un cielo preñado de vaticinios infaustos, abatieron Valmedo. Fue, al contrario, un ejército silencioso, sin olifantes sonoros, acérrimo, tenaz e inmenso de hormigas “cabalarias” que cubrían el suelo y lo invadían todo con la implacable severidad de una plaga bíblica. Y subieron sobre toda la tierra y se sentaron en todos los términos cuales no había habido hasta aquel tiempo. Lucharon primero los hombre

con este enemigo de seres minúsculos, como soldados de un fantástico liliput, pero a cada uno que moría sustituían ciento y no daban descanso ni sosiego a los valerosos habitantes de Valmedo que tantas veces habían peleado heroicamente.

Y de allí fueron expulsados, como lo fueron en Entri mo los viejos pobladores del monte dos Castelos por el ejército innumerable de serpientes y como lo fueron otros que da Mexia en la curiosa “Silva de varia lección”.

Por eso merecen inmemorial recuerdo los claros varones que dieron apellido a basón a los Losadas. El escudo es la memoria de su hazaña esculpida en pìedra para eterna recordación: un lagarto bajo una losa, que simboliza los que a cantazos mataron, tesoneros, en una invasión de estos saurios.

Molina, en verso ingenuo lo cuenta vivamente al ensalzar las glorias de Galicia: “Aquellas montañas que fueron pobladas – de muchos lagartos bien grandes y fieros- que debajo de losas hacían mineros- matando a las gentes así descuidadas – fueron por buenos varones libradas – quitando raices así perniciosas – losando sus armas y suelos de losas – que son y se llaman Llosas, Losas y Losadas”.

Valmedo no encontró su caudillo y sucumbió inerme ante la plaga tremenda. Y las urces, como la leyenda, abrazan sus piedras milenarias cubriéndolas con el misterio de su verdadera muerte.

Arqueo-gastro-ruta por Riós II

2010-11-07T21:08:00.009+01:00

Hoxe de mañá, na Gudiña, máis de vinte furgóns da Policía Nacional e un encarapuchado falaban dunha visita "pastoral" bendiferente á nosa.

Así que bulimos para as Vendas da Barreira e comezamos na de Benita, tomando biscoito de castaña no Catro Ventos.

Despois tiramos para Pedroso. Abraiante a beleza dos soutos de Riós no Outono.

Subimos as defensas do Castro de Pedroso polo oeste e baixamos pola entrada da croa superior, cara ao Norte. Na superficie non fomos quen de atopar un só anaco de cerámica

rodada. Tampouco tégula. A cronoloxía e función deste impresionante xacemento (moi perto do mediático lugar de Valdamio escavado por Tito Cocheiro) abren unha cuestión cada vez máis interesante.

Dende o cumio, ao Sul a Veiga de Riós. Ao oeste, o Castelo de Cortegada. Ao Norte, O Frigueiro, ao lonxe a antena da Chaira das Pozas, a Lucenza e os coios...o do Cuco... o do Valmasón xa máis cara o leste, e xa as abas suaves das costas da Urdiñeira rubindo até as fragas e os altos da serra. Un ollar outonal dunha paisaxe máis colorida

que nunca. Este é parte do inmenso poderío das terras na contorna da Urdiñeira.

Pero xa o di o alcalde de Riós na súa benvida: "a nosa principal riqueza radica nas xentes do municipio,abertas e hospitalarias coma poucas".

Comida, bebida e festa...castañas, cogumelos, e tamén empanada, bica e carne ao caldeiro. Moita xente sorinte e sonrosada ...nós tamén.

Arqueo-gastro-ruta por Riós

2010-11-05T20:14:00.009+01:00

Este fin de semana temos intensa actividade. Mañán arqueo-ruta por Arousa e o domingo, arqueo-gastro-ruta por Riós, con motivo da celebración da XVI Feira da Castaña e do Cogumelo.

Un pequeno grupo partiremos de diante do mítico bar O Inicial, no Campus Vello de Ourense, as 10 h da mañán o domingo. Imos visitar o Castro de Pedroso, ao oeste da Serra da Urdiñeira, para percorrer e tomar fotos das súas impresionantes liñas de defensa.

Quen sabe, pode ser que atopemos "a moneda dando voltas onde a fonte" da que falan no pobo...

Despois baixaremos a comer a Riós, á feira da castaña e do cogomelo, que vense celebrando dende fai 11 anos co obxecto de ensalzar estes dous produtos típicos do outono e da zona. Durante dous días do primeiro fin de semana do mes de novembro celébranse actividades de tipo cultural e gastronómico; charlas informativas sobre os castiñeiros, concurso gastronómico da castaña e do cogomelo, concurso fotográfico e stands expositivos con produtos artesáns da zona, embutidos, carne ecolóxica,...

A festa remata cunha comida-degustación popular, que o concello organiza destes dous produtos, que ano a ano conta con gran asistencia de comensais, tanto dos veciños do Concello coma de foráneos... este ano tamén estaremos nós (a entrada son 10 euros).

Se alguén se anima a vir, non ten máis que aparecer no bar o Inicial o domingo as 10 h.

Na foto, o castro de Pedroso é o monte cónico da esquerda, e á dereita, as costas da Serra da Urdiñeira.

San Vítor: Arqueoloxía medieval (II)

2010-10-17T00:32:00.008+02:00

Rematan en San Vítor, as escavacións dirixidas por Eduardo Breogán Nieto Muñiz, por iniciativa do Concello de Parada de Sil e baixo financiación da Dirección Xeral de Patrimonio. Os resultados confirman a súa importancia.
A apertura de tres sondaxes na explanada que define o xacemento confirma as sospeitas da expansión das tumbas por unha área moito maior da coñecida, atopándonos, case con seguridade, ante unha das necrópoles máis amplas do noroeste peninsular para o período alto e pleno medieval. A súa grande extensión leva a relaciona-la cun núcleo de habitación próximo nesa época, que podería situarse no propio núcleo de San Lourenzo ou nun enclave inda por descubrir. Esta sospeita ven dada, ademáis, pola presenza, no expolio da necrópole, de cerámicas de cociña, indicadores indiscutibles dun asentamento.

Entre as novidades máis reseñables dende a última nota de prensa está a aparición de restos óseos, cuxa análise antropolóxica está xa en curso por expertos, e dos que se agardan os resultados das análises de datación, xa que se enviaron varias mostras ao SUERC Radiocarbon Dating Laboratory, de Edimburgo.
Á espera das análises radiocarbónicas e do remate do estudio do material recollido, barállanse novas teorías sobre o xacemento. Entre o material cerámico atopado cóntanse varios fragmentos de cerámica romana tardía, que nos estarían a falar da antigüidade máxima do suposto núcleo de habitación próximo; cerámica pintada dos séculos XII-XIII, relacionada directamente coas tumbas; outros restos materiais lévannos a tempos baixo-medievais e modernos, que nos indicarían a pervivencia, polo menos, do culto na capela ata tempos máis recentes, feito recollido na tradición oral local.
A orixe da capela e da propia necrópole segue a ser incerta, se ben están íntimamente relacionados, e constitúen unha evidencia clave para o estudo da organización territorial, social e relixiosa do mundo alto e pleno-medieval.
A concentración de tégula no entorno da peneda que domina o esporón podería estar en relación cunha estrutura de época romana destinada ao control do canón do Mao, como vía de acceso natural cara as ribeiras do Sil.

Ruta de cuxa antigüidade nos fala a celébre “espada de Forcas”, localizada a comezos do século XX non lonxe de San Víctor e no mesmo camiño polo que hoxe discorre a ruta de sendeirismo dos “Canóns do Mao”, sinalizada polo Concello de Parada de Sil, e na que se inclúe o xacemento de San Vítor.

A día de hoxe, mentres continúan os traballos de rexistro e interpretación dos restos, estanse a planear futuras actuacións, encamiñadas, tanto á continuidade dos traballos no propio xacemento como ao seu territorio inmediato, ampliando a prospección arqueolóxica á áreas próximas, que permita afondar na comprensión da organización territorial e a súa evolución a través do tempo. Outra liña de actuación futura será a de afondar na documentación medieval dos mosteiros do entorno, procurando referencias a San Vítor e ao seu entorno e como complemento indispensable aos traballos arqueolóxicos.

Que fai o "botón" da Urdiñeira en Sta. Eulalia de Oscos? (Por Jodock Lackinger)

2010-09-24T23:11:00.007+02:00

Obviamente a famosa peza continúa na súa caixa no provisorio emprazamento do Museo Arqueolóxico Provincial (de onde semella que non ten doada a saida). O que se pode ver neste afastado do interior asturiano é unha copia da peza orixinal, ou máis ben unha versión feita a maior escala (multiplica á orixinal por 1,5) e noutro material: o ferro.

Esta versión foi feita no VI Encontro de Ferreiros, celebrado no antedito pobo de Santa Eulalia de Oscos durante a primeira fin de semana do presente mes de setembro.

Estes Encontros de Ferreiros son organizados pola asociación de ferreiros “Consejo del Hierro” e celébranse dende hai sete anos a ambos lados da “raia” entre Galiza e Asturias. A edición xirou en torno á figura dun dos membros da asociación: José Mª Navieiras Escanlar, máis coñecido como Pepe “el Ferreiro”.

Pepe “el Ferreiro”, natural de Grandas de Salime, concello veciño de Santa Eulalia, foi despedido o pasado mes de xaneiro por motivos políticos do seu posto de traballo. O indignante do asunto é que o seu posto de traballo era o de director do Museo Etnográfico de Grandas de Salime, no cal é integramente obra súa. Despois de toda unha vida adicada ao seu museo, un cambio de rumbo na política municipal fai que este señor sexa despedido. Ante tan inxusta decisión, os organizadores dos Encontros de Ferreiros decidiron homenaxear a Pepe, polo que a principal actividade dos encontros foi a realización dunha escultura, un Guerreiro Astur, que non é outro que Pepe “El Ferreiro”, o deseño feito por José Ortiz deixaba parte da escultura baleira, para que os participantes fixésemos durante os encontros pezas para enchela.

A elección do “Botón” da Urdiñeira como motivo para esta escultura non foi casual, xa que levaba tempo coa teima de facer unha réplica en bronce. Ademais, Pepe é un amante da historia e da arqueoloxía, como así o demostra a súa labor á fronte do seu Museo e as escavacións arqueolóxicas que levou a cabo no Castro de “El Chao San Martín” (Grandas de Salime). Foi de feito no centro de interpretación daquel castro onde eu oín falar por vez primeira de Pepe “El Ferreiro”.

Considerei que o “Botón” era unha peza que pola súa beleza encaixaría moi ben na escultura e que, por esa relación de Pepe coa historia, a etnografía e a arqueoloxía, sería unha boa homenaxe a este señor. Rematarei dicindo Haxa Salú!, que é o grito de guerra da plataforma de apoio a Pepe El Ferreiro.

Para máis información:

http://josenaveiras.blogspot.com/

http://apoyoapepe.blogspot.com

http://yoapoyoalferreiro.com

http://consejodelhierro.es/index_es.html

Lucía: S.T.T.L.

2010-09-20T01:36:00.008+02:00

Hoxe non vou falar da Urdiñeira.

A Lucía Quindimil coñecina no marco do Proxecto Artabria, no Castro de Elviña, onde durante varios anos traballaron moitos dos que hoxe son arqueólogos profesionais en activo.

Aínda estamos impresionados pola nova do seu falecemento todos os que compartimos mesa con ela naquel local que coñecíamos popularmente co nome da Fritanga.

Hoxe todo aquelo queda lonxe.

Pero o falecemento de Lucía e a súa loita, ven a lembrarnos a todos o que é realmente importante.

Tamén as cousas boas que pasaron no Castro de Elviña, baixo a torreta de alta tensión.

Porque a xente sempre foi o mellor que tivo Elviña.

No temos verbas. Non hai verbas.

Hai tristura.

Hai silencio.

Hai mesas e cadeiras baleiras.

Unha aperta con saudade a toda a boa xente que pasou por Elviña.

A Lucía

Sit Tibi Terra Levis

Novas linguaxes de comunicación

2010-09-18T12:24:00.004+02:00

O noso colega Jaime Almansa comentaba o outro día no seu blog Public Archaeology, os problemas de comunicación do colectivo de arqueólogos a diferentes niveis e remataba con estas verbas: "Vayamos haciendo algo, poco a poco".

Hoxe temos boas novas. A curtametraxe RAÍZES: a vida e a morte no planalto de castro Laboreiro, dirixida por Carlos Ruiz, foi seleccionada para o FILMINHO 2010 (festival de cine galego e portugués).

Según os seus autores, RAÍZES é unha representación alegórica da vida e da morte nunha comunidade neolítica. A história ilustra o início do sedentarismo nun período onde o ser humano ainda vive en armonía coa natureza, da que depende para sobrevivir.

A arqueoloxía busca novas linguaxes, novas formas de comunicación, e sobre todo... quere comunicar.

San Vítor: arqueoloxía medieval

2010-09-10T15:38:00.019+02:00

Dende o día 16 de agosto lévase a cabo unha intervención arqueolóxica no despoboado de San Vítor, na parroquia de San Lourenzo de Barxacova, concello de Parada de Sil, co obxectivo de estudar, adecenta-lo entorno e deseñar unhas medidas de mantemento futuras. Esta intervención está dirixida polo arqueólogo Eduardo-Breogán Nieto Muñiz (Breogán Arqueoloxía), coa colaboración do medievalista Víctor Rodríguez Muñiz, compañeiro de prospección na Urdiñeira.

A actuación é promovida polo concello de Parada de Sil mediante un convenio asinado coa Dirección Xeral de Patrimonio.

Envíannos esta colaboración que resume as novas da intervención:

No sitio, moi preto da desembocadura do río Mao co Sil, sabíase da existencia dunha capela no alto da peneda que coroa o esporón da escarpada ladeira de San Lourenzo sobre o río Mao, cuxos restos foron abatidos a mediados do século XIX, así como da presenza dalgunhas tumbas antropomórficas escavadas na rocha, tanto no curuto rochoso como no inicio de esporón, ao é do camiño polo que se accede, incorporado a ruta de sendeirismo dos cañóns do Mao.

Planteouse unha limpeza total de ambas zonas, ademais da execución de varias sondaxes valorativas ao longo do esporón. Os resultados teñen sido ata o de hoxe moi fructíferos, e ata nalgún caso sorprendentes.

No alto da rocha atopáronse os restos das cimentacións da capela, que non excedería os 12m2 , a base de rebaixes e entalles na propia peneda, distinguíndose chanzos, couzóns, unha fogueira e incluso unha curiosa estrutura que define un balcón cara a explanada das sepulturas. Na zona das tumbas, previo a intervención, eran visibles catro delas, aumentando ata as nove sepulturas visibles só no sector no que se practicou a limpeza, distinguíndose o inicio dalgunha outra e sospeitando da presenza dalgunha máis cara os laterais da zona da intervención e por toda a ladeira inmediata cara San Lourenzo; o que nos estaría a falar dunha necrópole de grande entidade.

Tamén ao redor da capela, no alto da peneda, víase dúas tumbas, téndose localizado outra e o resto dunha cuarta.

En canto ao espolio material teñen sido abundantes os fragmentos cerámicos recuperados entre as fendas da rocha e nos derrubes laterais, dominando os de características medievais. Foron moi numerosos tamén os fragmentos de tella, procedentes do derrube da propia capela, entre os que distiguimos un par de fragmentos de tégula de factura romana, ademáis dalgún fragmento cerámico que nos leva a horizontes máis antigos cao medievo.

No sector da tumbas os restos materiais teñen sido máis escasos, con tan só algúns fragmentos de tella, acompañados dalgúns rebaixes na rocha que se eleva sobre as mesmas, que nos podería indica-la existencia dunha estrutura de cubrición. Entre o máis destacado está a aparición dunha moeda de tempos de Afonso V de Portugal, no sector das tumbas, e un bellón de prata de Henrique II, no entorno da capela, levándonos ambas a un horizonte temporal de entre os séculos XIV e XV; inda que sen poder establecer unha relación directa coas tumbas.
En paralelo á intervención arqueolóxica realizouse unha prospección da ladeira oeste da desembocadura do Mao, tratando de realizar unha análise microespacial, recollendo lendas, contos e recordos das xentes do lugar. Localizáronse nesta diversos restos relacionados coa capela de San Vítor, e doutros lugares de suxestivos topónimos, como San Salvador ou San Miguel, onde se di hai outras tumbas semellantes agochadas nos bancais das viñas.

Nos últimos días, se realizaron tres catas ao longo do esporón que separan a peneda da cepela e a das tumbas, atopando nun derrube, posiblemente procedente do alto da rocha, máis tellas, tégulas e dúas moedas do século XIII e XIV. Noutra sondaxe foi localizada outra tumba, por escavar, e no terceiro outras dúas e tal vez una terceira; unha delas estaba cuberta con laxas, ou sexa, intacta, e debaixo aparece terra ennegrecida, sen escavar. Na parte alta da peneda, no entorno inmediato á capela, sen ter claro inda se dentro ou fóra, unha das tumbas localizadas é diferente ás demáis, xa que todas son escavadas na rocha e esta está definida por dous perpiaños traballados con molduras (reaproveitados dunha construcción anterior). Estaba cuberta por un derrube (no que aparecera o real de vellón de Henrique II-século XIV), e no seu interior apareceron restos óseos: seis ósos longos e un fragmento de cráneo, ademáis doutros máis pequenos.

As hipóteses que se barallan polo de agora son varias. A presenza de restos romanos fai pensar nun asentamento de calquera tipo, cando menos tardorromano, no entorno inmediato ao San Vítor; puido este lugar ser sacralizado en época altomedieval, se é que non o era xa, creándose unha necrópole parece que de importantes dimensións. De tódolos xeitos non temos datos para establecer unha cronoloxía fiable das tumbas. Outra hipótese lévanos a valora-la importancia eremítica da zona da Ribeira Sacra, na que o San Vítor puidera ter actuado como foco de atracción como lugar de enterramento; teoría na que os residuos materiais romanos quedarían totalmente aparte.

Queda moito por facer na arqueoloxía medieval. Moitos xacementos deberían ser integrados nun estudio de conxunto. Por exemplo, no lugar de As Sepulturas, en Trepa (Riós) apareceran catro sepulturas ao arar a terra cun tractor, que poderían estar relacionadas cunha capela.

Máis información ofrece o lugar do Alto do Seixo (San Pedro da Gudiña)nas inmediacións dunha granxa onde foran atopados tres sartegos escavados na rocha, tapados con laxes de pizarra, que apotaron restos óseos e outros materiais. O xacemento foi catalogado como necrópole altomedieval. Nas inmediacións atopáronse tamén muíños de man romans.
Por volta do 1993, Yolanda Alvarez, de Terra Arqueos, dirixiu unha intervención de urxencia no sitio, da que non coñecemos información publicada. Segundo Pepe Cruz, que visitou a escavación, puídose constatar a presencia dun cemiterio, quizais alto medieval. Os enterramentos aparecían cavados na roca viva, tapados con louxas seladas con arxila. Os sartegos, de diferentes tamaños, tiñan todos cabeceira a poniente e nalgunhas tampas había cruces.

Dicíase pola terra que era o lugar "onde se enterrou nunha grande peste", aínda que como dí Cruz, de ser así non se deterían en escavar na rocha.

Esperamos que as actuacións en San Vítor den moi bos resultados e que sirvan de pulo para o esperado arranque da arqueoloxía medieval galega.

Rivas, E, e Cruz, J. 2002. Terra das Frieiras. p. 77-78.

A prehistoria retratada

2010-09-09T18:53:00.009+02:00

Cóntame Sabela Arias, que nunha etapa da súa vida paseaba polo Museo de Lugo semanalmente. Aquela parte dedicada aos torques e ás xoias resultáballe abraiante. Así que traballou con eles. As veces saían cadros realistas, outras veces saían lenzos enchidos de textura.

Co seu permiso, reproducimos aquí o retrato que titulou Pulsera de Urdiñeira.

Hai algún tempo as "xoias prehistóricas" expostas no Museo de Lugo andan no medio dunha forte polémica, xa que a familia de Alvaro Gil Varela, a quen pertencen, ten unha sentencia da Audiencia Provincial favorable a poder retiralas do museo. A situación é complicada e pasa por diversos posibles desenlaces. En todo caso traduce discurso de élites, tráfico de "ouro", loita de poder, propiedade privada sobre obxectos fora do tempo, pero dentro do espazo. Atrapados no seu ser "distinguido", no seu novo contexto deposicional contemporáneo, en pleno proceso de tafocenosis humana.

Os vidros, como os xornais, reflicten a nosa propia imaxe fronte aos entes intocables.

Pero cando as miradas atravesan esa vitrina de "servilleteros" do Ikea, as veces prodúcese o milagre do rapto intelectual.

Gústame pensar na sutileza coa que Sabela robou cos seus pinceis un brazalete prehistórico, con texturas, sen dourados.

Baleirar as vitrinas sen roubalas. Dotar de sentido o pasado e o presente. Interpretar. Significar.

Algún día haberá que deixar entrar o presente nesas vitrinas...

Tresminas

2010-09-08T21:00:00.003+02:00

Abaixo o anuncio do I Festival do Ouro Romano en Vila Pouca de Aguiar, que quere promover o complexo mineiro romano de Tresminas.
A Cámara de Vila Pouca deu inicio, hai oito anos, a un proxecto que visa elevar o complexo a Patrimonio Mundial, tendo investido cerca de un millón de euros en escavacións arqueolóxicas, construcción dun centro interpretativo, etc. A través dun convenio entre a Universidade de Hamburgo, a Cámara de Vila Pouca e unha empresa municipal, están a facer o levantamento xeomagnético do subsolo.
O festival, concebido como unha "recreación do pasado" contou cun orzamento de 30.000 euros. (O orzamento do Proxecto Urdiñeira no 2009 foi de 5.560 euros!!!)

Non sabemos de ninguén que teña asistido.... ¿Alguén foi de romano?

Cun pouco de sorte xa queda fichado para extra de GALLAICVS!

Loja de Conveniência

2010-09-08T20:27:00.009+02:00

A foto está tomada Na IP3, perto de Vila Pouca de Aguiar. En Portugal é unha Loja de Conveniência. Para nós é un área de servicios. Normalmente caras e desacougantes. Pouco que ver, aparte do WC e as bebidas.

No interior desta, no medio dos xeados e o líquido refrixerante, unha sinxela pero interesante exposición sobre os recursos paisaxísticos e culturais da zona, incluído o Complexo Mineiro de Tresminas.

Para abrir boca. Nin máis nin menos.

Hai tempo que pensamos que podería facerse algo semellante polas Frieiras. Cheo de lugares de paso da Autovía das Rías Baixas, ou na propia estrada nacional 525.
Este verán comprobamos que en certos momentos do día, está cheo de xente que baixa de autocares e coches... ben podían atoparse unha información semellante.

Incluso dende algunhas é visible unha magnífica vista da Urdiñeira. Todo isto nunha terra famosa polas súas Ventas ou Mesóns no camiño a Castela.

Pronto. Obrigado. Unha lección dende o outro lado da raia. Para nós dende logo, queda demostrada a "conveniência".

3.000 Ha de terra afurracada

2010-09-07T23:09:00.005+02:00

Segundo os xornais, os lumes da última semana queimaron máis de 3.000 hectáreas de monte na provincia de Ourense. Laza, Chandrexa da Queixa, Monterrei, Viana do Bolo, Xunqueira de Ambía, Calvos de Randín, Vilariño de Conso o Vilar de Barrio... e tamén ardeu a parroquia de Parada da Serra, na Gudiña.

Lumes provocados. ¿a quén interesan?

Nun incendio pérdese moito. Os incendios contribuen á erosión do solo e producen efectos negativos no patrimonio natural e os ecosistemas. O lavado do horizonte superficial do solo produce o arrastre de grandes cantidades de sedimentos. As talas e a extracción da madeira de xeito agresivo para o solo constituén tamén un perigo para a conservación do patrimonio arqueolóxico.

A terra síntese afurracada, como din por aquí.

No medio desta terrible vaga de incendios, vaise Olga Gallego, a mesma que deixou escrita unha guía de fontes documentais sobre os montes da provincia de Ourense. Dende o blog xuntámonos ao pesar pola súa perda.

Olga Gallego Domínguez
Guía de fuentes documentales sobre montes de la provincia de Orense
El monte en Galicia : fuentes para su estudio / coord. por Olga Gallego Domínguez, Pedro López Gómez, Pablo Taboada Moure, Antonio Rigueiro Rodríguez, 1980, ISBN 84-7483-107-5, pags. 11-40

¿Qué fai unha cuncha coma ti nun souto coma este?

2010-08-28T23:54:00.027+02:00

En 2009 visitamos a Corga da Mela na contorna do Meiro Longo, en Herosa (S. Mamede de Pentes, A Gudiña).

Germán Barja Prieto, o propietario e veciño de Herosa, atopara ao extraer as raíces para plantar castiñeiros o conxunto de moldes do que falamos na entrada anterior.

Este achado foi dado a coñecer por J. Prieto e publicado por J. Taboada Chivite, que depositou as pezas no Museo Arqueolóxico de Ourense o 21 de Abril de 1971.

O noso obxectivo era a delimitación e correcta localización do xacemento.

Fixemos ben, porque polas coordenadas que figuraban na ficha de catalogación da Xunta nunca teríamos chegado. Foi ben corrixilas e sinalalo na cartografía.

Actualmente é un souto arado e dadas as condicións de sequidade do terreo así como o tipo de substrato, non puidemos observar moitos elementos.

Na inspección superficial foron atopados algúns fragmentos de cerámica prehistórica, así como un posible fragmento de muíño plano e restos de granito traballado.

A inspección ocular das áreas próximas (zona de Valdinza e Altos da Trala) tampouco aportou elementos destacables, a pesares das boas condicións de emprazamento, debido á forte alteración do substrato por mor dos lumes e do paso das máquinas para a explotación da madeira.

Daquela Pepe Cruz pasáranos unhas fotografías dos materias que Germán fora atopando no lugar.

Nunha das fotos semellaba interesante unha pedra perforada, semellante a unha fusaiola, xunto ao que aparecía unha caracola mariña.

Preguntámonos daquela… ¿qué fai unha caracola mariña a 150 km do mar máis próximo?

Aínda que era un material de superficie, pedimos axuda aos nosos colegas do Grupo de Estudios Arqueomalacológicos de León, para que lle desen unha ollada. Á foto non se lle podía facer macro “como fan no CSI” e o escaneado non deu para moito, así que os datos para a identificación non eran os desexables.

Eu prometín volver este ano, preguntarlle a Germán se a caracola aparecera onde atopou os moldes e tomar novas fotografías.

Así o fixen, ou fixemos, xa que acompañoume Pepe. Falamos con Germán e a súa muller en Herosa, e tomamos novas fotos.

Foi bo poder ver a pedra furada, xa que non é unha fusaiola, e ten unha perforación de sección bitroncocónica oblicua ou desprazada. Semella unha peza prehistórica.

Ademais fotografamos un fragmento de base ou durminte de muíño navicular e unha man de muíño.
Todos estes elementos remiten para unha ocupación prehistórica do lugar.

Agora xa quedaba só identificar a cuncha para ver se aportaba algo máis, así que mandamos as novas fotos aos colegas de León.

A primeira resposta foi que, vistas as novas fotos, xa non semellaba da familia das Nassaridae (primeiro intento), senón que máis ben remitía para algo de augas máis cálidas…¿quizais o Mediterráneo?...
Quedamos á espera uns días.

Aquela semá tiña falado con Tito, quen excavou o xacemento de Valdamio, en Riós, onde atoparon un reducido ainda extraordinario conxunto de obxectos de procedencia púnica e oriental, que están a piques de publicar no Archivo Español de Arqueología.

O maxín empezou a bulir. Xa andabamos a ver contactos máis antigos entre o Mediterráneo e o Atlántico…

¿qué facía aquela cuncha alí?

¿e qué podía facer alí se a relacionabamos coa cultura material da Idade do Bronce?

E contestaron. Finalmente o noso gozo, nun pozo…

…de vinte metros de profundidade!!

…no mar do Xapón!!

Ao 99% a cuncha é unha Babylonia japonica, unha especie endémica dos mares do Xapón, que vive a uns 20 metros de profundidade.

Até se poden atopar en Taiwán!

De acordo. Ten que ser unha intrusión contemporánea. ¿Pero alguén ten idea do que fai unha cuncha xaponesa no medio dun souto no concello da Gudiña?

A lista de hipóteses está aberta… (á espera de que vaia por Erosa a preguntarlle a Germán polos seus posibles parentes asiáticos).

O camiño de Santiago non pasa lonxe. ¿Podería ser un peregrino que veu cambiar a Babylonia japonica pola volandeira?

Caracol babilónico xaponés. O propio nome avanza o mundo da globalización. Babilonia e o país da orixe do sol xuntos nun gasterópodo no medio dun souto das Frieiras…e sen Wi-Fi!!!

Queremos agradecer a Germán Barja e a súa muller a súa amabilidade ao recibirnos na súa casa en Herosa. Tamén ao noso colega Tito Concheiro por compartir con nós a información do xacemento de Valdamio (que por certo fora escavado en Riós, e non en Verín). Estamos desexando ler ese traballo no AEA, e esperamos poder ter pronto unha entrada sobre este singular xacemento.

Finalmente, dende o blog A Urdiñeira, enviamos o noso máis efusivo agradecemento a Eduardo González, a Víctor Bejega (tamén a Carlos Fernández), polo seu magnífico traballo e polas risas que compartimos con este tema da cuncha das Frieiras, que amosa ao fin o que somos os arqueólogos, os pulos que nos empurran, e como a dura realidade nos devolve á terra...como sempre.

Ollade a imaxe do globo...fala por si mesma!.

"Chazán" dos moldes: do estaño e do bronce

2010-08-27T17:15:00.017+02:00

A zona transfronteiriza do sur da provincia de Ourense, León, Zamora e Tras-Os-Montes foi obxecto de atención por parte de diversos investigadores. Os seus traballos indican o alto potencial arqueolóxico aínda por descubrir dunha rexión con características peculiares, tamén na Idade do Ferro, como ven de sinalar o traballo de Alfredo González Ruibal (2009).

Para a Idade do Bronce, até o momento, a información estivo moi fragmentada e escasamente valorada en visións de longa duración ou ampla perspectiva espacial. É precisa unha labor de síntese.

A situación estratéxica da zona se materializa no importante rol desenvolvido na Prehistoria Recente entre as áreas interiores da península e a costa atlántica. Finalmente, a presenza de importantes recursos estanníferos é un aspecto a ter en conta na interpretación do poboamento, así como nas consideracións sobre determinados elementos de cultura material, como importantes depósitos da Idade do Bronce (O Tesouro de Urdiñeira, por exemplo), ou no fenómeno das estatuas-menhir, como ten suxerido a nosa colega portuguesa Ana Bettencourt (2005: 171).

A zona é especialmente importante en canto a cuestión da introdución da metalurxia do bronce na Península Ibérica, xa que o norte trasmontano portugués ven de revelarse nos derradeiros anos como un dos núcleos máis antigos de produción da aliaxe (ou liga) do cobre e mais o estaño.

En próximas entradas falaremos en profundidade das antigas evidencias de produción de bronce binario (cobre máis estaño), como as proporcionadas polo xacemento da Corga da Mela (Erosa, Pentes, A Gudiña), con sona por ter aportado algúns dos escasos moldes de fundición da prehistoria recente galega (Taboada, 1973: foto), ou da Fraga dos Corvos (Vilar do Monte, Macedo de Cavaleiros), a uns sesenta kilómetros ao sur, seguindo o curso norte-sur do Rabaçal até a bacía de Mirandela, accesible a través do curso do Túa.

O xacemento trasmontano de Fraga dos Corvos ofrece a documentación máis completa e antiga sobre a produción de bronce binario a nivel do noroeste, e tamén posiblemente, a nivel peninsular. A equipa do profesor J. C. Senna-Martinez, da Universidade de Lisboa, atopou en 2008 un fragmento de molde para a fundición de machados de gume desenvolto, que os autores encadran dentro dun momento antigo da primeira Idade do Bronce.

No 2006 o profesor Senna-Martinez visitara Ourense, onde impartiu dúas conferencias e acompañou aos alumnos de primeiro de Historia, á "visita táctil" que vimos facendo aos fondos do Museo Arqueolóxico de Ourense. Nesta visita fotografou os moldes atopados na Corga da Mela. Posteriormente, sobre esta fotografía, montou o fragmento de molde atopado na Fraga dos Corvos, resultando ter o gran parecido que podedes ver na foto (Senna-Martinez e Luis, 2009).

Agora xa veredes que "Chazán" dos moldes non é ningún santo "milagreiro". É un chisco a unha mítica serie de debuxos de cando era nena, na que dous nenos ao xuntar as duas partes dun anel gritaban: Chazán! Pero xa postos, podo preguntar se o propomos como patrón do ermanamento interfronteirizo entre A Corga de Mela e a Fraga dos Corvos

REFERENCIAS

BETTENCOURT, A. (2005) - A estatuaria. In J.M. Hidalgo (Coord.) Arte e Cultura de Galicia e Norte de Portugal. Vigo: Nova Galicia, Vol. 1, p. 166-177.

COMENDADOR, B. ,BETTECOURT, A.(2009) - Nuevos datos sobre la primera metalurgia del bronce en el noroeste peninsular: la contribución de Bouça da Cova da Moura (Ardegâes, Maia). In Actas I Jornadas Arqueologicas da Bacia do Río Leça, Matesinus, Matosinhos: nº 6, [On-line] Dirección URL: http://webs.uvigo.es/beacomendador/index_archivos/Jornadas.pps

GONZÁLEZ RUIBAL, A. (2009) - Cultura de frontera. O distrito de Vila Real e a zona meridional da provincia de Ourense na Idade do Ferro. In Actas Congresso Transfronteiriço de Arqueologia: "um Património sem Fronteiras”. Revista Aquae Flaviae, Chaves: n.º41, p.153-160.

SENNA-MARTÍNEZ, J.C., VENTURA, J.M., CARVALHO, H.A., FIGUEIREDO, E. (2006) - A Fraga dos Corvos (Macedo de Cavaleiros): un sitio de habitat do “Mundo Carrapatas” da primeira Idade do Bronze em Trás-Os-Montes Oriental. Cadernos Terras Quentes, Macedo dos Cavaleiros: nº 2, p. 61-82.

SENNA-MARTÍNEZ, J.C., LUÍS, E. (2009) - A Fraga dos Corvos (Macedo de Cavaleiros): Um sítio de Habitat da Primeira Idade do Bronze em Trás-os-Montes Oriental. A Campanha 6 (2008). Cadernos Terras Quentes, Macedo dos Cavaleiros: nº 6, p. 69-79.

TABOADA CHIVITE, J. (1973) - Los moldes de Erosa. In XII Congreso Nacional de Arqueología. Jaén, 1971, Zaragoza: p. 227-235.

Abrigos do Regato das Bouças (Serra de Passos, Mirandela): Arte Esquemático

2010-08-25T15:37:00.028+02:00

Recentemente ven de ser publicado o volumen coordinado por Rodrigo Balbín titulado Arte Prehistórico al Aire Libre en el Sur de Europa. (2009. Junta de Castilla y León)

Do texto de Lara Bacelar Alves "O sentido dos signos. Reflexões e perspectivas para o estudo da arte rupestre do pós-glaciar no norte de Portugal", tomamos este fragmento sobre os abrigos dos Regatos das Bouças e Cabrera, ubicados na Serra de Passos.

Olhando a bacia de Mirandela desde o alto da Serra de Passos, o Buraco da Pala anuncia o rico conjunto de 13 abrigos e rochedos pintados dos vales interiores da montanha onde os ecos das torrentes inundam um ambiente quartzítico dramático e agreste.

As ciclópicas paredes verticais, matizadas com as cores amarelas dos líquenes sobre o leque de ocres próprio da geologia estão cravejadas de fendas horizontais e verticais.

Revelados e estudados por Maria de Jesus Sanches (1997, 2001) os abrigos e os singelos painéis pintados escondidos na base do fraguedo, imiscuem-se visualmente na profusão das formas naturais que acolhem os regatos das Bouças e Cabreira.

O acesso aos locais de implantação dos abrigos não é problemática, mais difícil é, por vezes, o acesso físico às pinturas.

Alcança-se o abrigo 3, conhecido popularmente como «Casinhas de Nossa Senhora”, após a escalada de uma parede vertical com quase 10 m.

(Na fotografía á esquerda, foto de Lara Bacelar Alves no abrigo 3)

O seu espaço interior é exíguo, não comportando mais de duas pessoas, sentadas, no seu interior que ali se encontram rodeados por uma profusão de figuras geométricas: barras, retículas de contorno quadrangular, rectangular e oval, pontos, barras e escaleriformes (SANCHES, M. J. 1996a e 1996b, 1997, 2001).

Este é o abrigo mais densamente decorado na serra, visto que o normal é surgir um número mais reduzido de motivos apostos em zonas particulares do interior, caso do abrigo 2 que ostenta um interessante conjunto de antropomorfos nas paredes do fundo da cavidade, estilisticamente muito próximos de figurações pintadas quer em câmaras de monumentos megalíticos, quer noutros abrigos rochosos como Penas Róias, quer ainda gravados na estação de ar livre do Tripe, em Chaves (SANCHES,M. J. 1996a, pp. 59-60).

(Na foto á dereita, Abrigo 3, panel 5).

(Na foto á esquerda, Abrigo 3, Figuras do teito).

Ao analisar a organização espacial das temáticas figurativas na Serra de Passos/Sta Comba, atendendo aos registos conhecidos, verifica-se que os motivos antropomórficos patentes no abrigo 2 do Regato das Bouças, abrigo 5 do Regato da Cabreira e até o Buraco da Pala, situam-se na cabeceira dos vales ou a montante dos conjuntos de abrigos onde foram exclusivamente documentados motivos geométricos, concentrando-se estes nos níveis médios do curso das ribeiras. Com efeito, Grande del Brio notara, ao estudar os abrigos pintados da Sierra de la Culebra (Zamora) que bordeja a fronteira Nordeste portuguesa, uma similar dualidade entre a implantação topográfica de figurações antropomórficas e geométricas.

Á esquerda, Panel 3 do Abrigo 2.

Calcos de autoría de Mª Jesús Sánches, 1996: 58).

Não pretendendo ultrapassar a mera sugestão poderão novas pesquisas avaliar a presença/ausência de uma certa coerência organizacional na ‘decoração de montanhas’, indo assim ao encontro da abordagem holística que M. J. Sanches vem construindo sobre o devir simbólico da Serra de Passos na Pré-história Recente (2001).

Referencias:

SANCHES, M. J. 1996a. Ocupação Pré-histórica do Nordeste de Portugal, série Monografias y Estudios, Fundación Rey Afonso Henriques, Zamora
1996b. Passos/Santa Comba Mountain in the context of the late prehistory of northern Portugal, World Archaeology, vol. 28(2), pp. 220-230
1997. Pré-história Recente de Trás-os-Montes e Alto Douro, 2 vols., SPAE, Porto
2001. Spaces for social representation, choreographic spaces and paths in the Serra de Passos and
surrounding lowlands (Trás-os-Montes, Northern Portugal) in Late Prehistory, Archeos, 12, IPT,
Tomar, pp. 65-105.

Un foxo no asador

2010-08-19T13:30:00.030+02:00

Alfredo Conde, escribía o seguinte no xornal El Correo Gallego:

Unha xornada no “Asador’s José” (Por Alfredo Conde, Premio Nadal e nacional de literatura).

O sábado fun xantar a un lugar insólito. Pasado xa Verín, a uns 23 kms de poder tirar cara á Mezquita, na saída 143 de autovía que conduce á Canda, según se colle para Riós, existe un restaurante inclasificable. Chámase “Asador`s José”, así cun par e un apóstrofo, tan ben apostrado está, (tanto que rite ti do Manolo O’Rivas que se me adiantou e non puiden eu sacar o meu O’Conde a tempo, malia leva, moito o sinto. Pero a ocorrencia é súa. Haberá que felicitalo, eu fágoo dende eiquí. Non me queda outro remedio.
O tal e Asador’s José é dono dunha decoración exhuberante, barroca e non sei se kitch vestido que está de tódalas cores imaxinables; ocupado de vacas pintadas, que se ofrecen como fuxidas dunha cow parade; habitado por estupefactos elefantiños chegados dunha India inimaxinable; tamén por xirajas e outros inventos cerámicos, amén de por outros distintos e zoolóxicos enxendros, estes de poliuretano, e, logo, según das a volta en calquera esquina interior, por imposibles figuras humanas, amén de por un chimpancé femia empoleirada nun carro, anainando a súa cría, mentres contempla a televisión e non aparta a ollada do cartón pedra da pantalla de plasma, unha máis das moitas que ocupan as paredes para maior e mellor goberno da clientela. Alí fun xantar eu hoxe.
Lamento non poder transcribirlles a literatura que orna a carta na que se ofrecen as especialidades da casa; unha literatura á par da decoración, exhuberante e xenerosa. Pedir pedinna (sen dicir para qué, naturalmente) dicir non me dixeron que non, pero dar non ma deron. É o que saimos perdendo todos. Poden vostedes pidir dende cocodrilo a emu, dende canguro ó que se lles ocorra, pero tamén carne de vaca vianesa ou mesmo de cachena, a pequena de cornos coma liras, esta; ou a de ollos doces e abatidos, aquelas. Preguntarán os máis larpeiros que tal se come. Pois non se come nada mal, no señor, non. Eu apliqueime co leitonciño. O que si hai que levar ben claro é o viño que vas pedir non vaia a ser o demo que te equivoques e deixes que che sirvan o que non deben e has beber ti, que non todo che vai sair ben na vida. Así me foi o sábado.

Por eiquí por Riós había un foxo prós lobos que non sería malo que se catalogase e que acto seguido fose restaurado prá libre contemplación de curiosos individuos empeñados en saber como se vivía antes.

¿Alguén probou algunha vez carne de lobo?. O millo no Asado’s José decidíanse a poñela á brasa. Os chinos danlle o Chow-Chow de lingua mourada como unha glicinia en din que o guisado arrecende coma poideran facelo elas. A de lobo non sei, pero a dalgunha loba que eu me sei seguro que saber sabería a flores.

Na Urdiñeira hai máis dun topónimo relativo a foxos, como Alto do Foxo. Pero próximo ao Alto de Urdiñeira, perto da Lobagada, alí onde lle chaman O Boqueiro, hai un foxo ben conservado, que como ben dicía Conde, ben podería ser restaurado. O Foxo Vello do Boqueiro está nun lugar natural de paso entre as dúas abas da Urdiñeira. É unha abertura natural entre as fragas que faría doada a condución dos lobos até o foxo. Por aquí pasaba o camiño entre Parada da Serra e Pedroso. E por aquí hai interesantes abrigos.

O arqueólogo de Bande, Daviz Pérez, documentou máis de 200 foxos nun traballo que está está a piques de saír publicado. Non sabemos se terá incluído o do Boqueiro no seu catálogo. Semella do tipo denominado “de cabrita”, porque se empregaba unha como cebo, do xeito do conservado en Lubián.

Do tantas veces citado libro de Cruz e Rivas-Quintas, tomamos a descrición do medo ao lobo na fala da zona:

“Ha de estar atendo ó lobo voraz, salteador, que ronda atobado na enfoscada. Á facenda dalle o aire do lobo e cando o seu auleio chega, ergue a testa ventando despavorida, coma os pequenos paxariños cando oen o miar terrorífico do mioto. Os cás están á espreita e non é mester encitarralos; de non ser polos cais, non habería quen aquedase os animais polo medo que lle tein. O lobo pode arrabonar un rixelo, botalo ó lombo e fuxir coil cara a lobagueira. E non val que un arrebole canto hai".

Contan que andaban pola Urdiñeira a buscar localizacións para facer unha película tipo Romasanta.

Pola noite no bar xurdiu a conversa sobre o medo atávico ao lobo. Os de fora andaban a voltas co medo ancestral, o simbolismo, e as preguntas retóricas: ¿por qué o home ten medo ao lobo?

Un veciño que estaba calado na barra escoitando deu a volta e contestou:

- ¿E será porque morde?

PD. Dedicado a Toño e a Mara, por convidarme a coñecer o "universo de Xose´s" e por contalo tan ben.

Sierra de la Culebra (Zamora): arte esquemático

2010-08-18T12:40:00.031+02:00

Á volta da escavación no Castillón, paramos cerca do alto de Peña Mira (Sierra de la Culebra) a ver as manifestacións de pintura esquemática da Covacha de El Portillón (Linarejos), que foran dados a coñecer polo historiador e naturalista Ramón Grande del Brío e posteriormente revisados por J.C. Sastre, quen ven de sinalar no 2006 o seu mal estado de conservación.

La Culebra, entre as comarcas de Aliste, Sanabria e Carballeda, forma parte da Raia con Portugal. Peña Mira é o pico máis alto (1.243 m).

No alto hai fragas de xisto cuarcítico e vexetación de queiruga, semellante á que podemos atopar na Serra da Urdiñeira.

Relata Grande del Brío: "En el mes de enero de 1977, un recorrido de prospección arqueológica me llevó hasta Linarejos, aldea situada cabe la falda oriental de la sierra de la Culebra, al noroeste de la provincia de Zamora. Tomé desde allí el antiguo camino que conducía a Villarino de Manzanas, hacia el sur. Un grupo de canchales de naturaleza cuarcítica con orientación noroeste-sureste (armoricana) se extendían cabe el paso del Portillón. El reconocimiento por mi parte de varios covachos que se abrían en la canchalera en cuestión me permitió descubrir pinturas rupestres de tipo esquemático en uno de ellos. Las pinturas se presentan distribuidas en un panel interior del covacho, a una altura de un metro setenta centímetros respecto del suelo. Están pintadas en color rojo. Ligeramente desvaídas".

Se trata dunha covacha de reducidas dimensións con dúas entradas. A pintura está disposta no teito. Foran publicadas como antropomorfos, aínda que sin medios adecuados non da para ver motivos figurados actualmente.

Unha das figuras é descrita así: "Antropomorfo con cabeza «de martillo». Porta un objeto, que puede interpretarse como un escudo, en su mano derecha. Un largo trazo de 140 mm. cruza su cuerpo con una inclinación a la altura de su cintura. Creo pueda tratarse de un arma, tal vez una espada. Tiene pene bien diferenciado. La longitud de la figura es de 200 mm".

Debuxos publicados por Grande del Brío e fotos tomadas por nós, da parte dereita e da parte esquerda.

A interpretación do antropomorfo con "espada y posible escudo" faría pensar nunha cronoloxía cara aos inicios da metalurxia ou á Idade do Bronce.

A escasos kilómetros cara o sur atópase o santuario de San Martín del Pedroso, do que tamén falaremos máis adiante.

Dende a fiestra máis grande desta covacha é posible divisar o outro abrigo bautizado como "Canchal do Melendro", con motivos menos complexos e peor conservados.

Tamén se divisa unha impresionante vista do val circundante.

A elección dunha covacha natural nunha zona elevada pero de paso (paso del Portillón), con amplio dominio visual sobre o val, así como cunha morfoloxía de rochas de tipo xisto-cuarcítico, e a colocación das figuras ni teito, nos permite pensar a posibilidade de atopar manifestacións semellantes na área raiana do sur da provincia de Ourense.

A maiores, dúas observacións feitas polo citado autor. A primeira é que o autor chama a atención sobre o feito de as covachas non recibiren denominación algunha por parte da xente do lugar.

A segunda, facernos eco das súas propias verbas:

"Los dos abrigos aquí publicados constituyen los primeros descubiertos en la provincia de Zamora. El número de representaciones pictóricas es, como se ha podido ver, muy escaso; no obstante ofrecen un dato alentador en cuanto a la posibilidad de que existan más estaciones prehistóricas de tipo similar".

REFERENCIAS:

Grande del Brio, R. 1982. Descubrimiento de pinturas rupestres en la Sierra de la Culebra. ZEPHYRUS 34-35: 145-149.

Grande del Brío, R. 1987: La pintura rupestre esquemática en el centro-oeste de España. (Salamanca y Zamora). Salamanca

Sastre Blanco, J.C. 2006. Una aproximación a la puesta en valor del arte esquemático y su paisaje. La Sierra de la Culebra (Zamora). *@rqueología y Territorio nº 3: 1-16

Actividade transfronteiriza

2010-08-16T19:48:00.008+02:00

Parte da equipa de prospección da Urdiñeira do 2009 participou na escavación do Castillón en Santa Eulalia de Tábara (Zamora) dirixida por J.C. Sastre. A foto está tomada do blog irmán Zamora Protohistórica.

Ao rematar a primeira quincena no Castillón en Tábara, marchamos a ver os abrigos pintados da Serra da Culebra, e cruzamos a Canda para chegar á Gudiña.

O sábado 14 tivemos charla en Riós.
A primeira parte foi un pouco da historia dos achados e da investigación nesta zona, pola que pasaran grandes persoeiros, algúns oriúndos da terra, como Romero Cerdeiriña ou Laureano Prieto. Tamén andaron por aquí grandes como Florentino López Cuevillas, Xesús Taboada Chivite e o seu fillo Manuel Taboada Cid, Xesús Ferro Couselo…

A segunda foi un percorrido pola riqueza paisaxística, arqueolóxica e lendaria da contorna, falando do que andamos a facer e a buscar.

Finalmente tratamos das posibilidades de potenciación da comarca a través destes recursos, ofrecendo algunhas ideas concretas que semella foron recollidas con interese.

Preferiríamos ter sido máis, pero parece que os que viñeron marcharon contentos. E iso é o importante…

Despois quedamos xantar convidados pola xente de Riós e a escoitar o concerto de Luar na Lubre, diante mesmo da casa do concello.

Escribo dende Portugal. Aínda seguimos facendo arqueoloxía transfronteiriza.

A mámoa da Chaira das Pozas

2010-08-09T15:08:00.021+02:00

Este ano non faremos traballo de campo na Urdiñeira, aínda que estaremos por volta da zona con motivo da charla en Riós, falando coa xente, completando conversas y visitando algúns sitios.

Namentres rematamos o procesado da información do ano pasado, que foi moita, podemos ir publicando algúns dos sitios máis interesantes.

Andan tanto na Gudiña como en Riós co tema das modificacións nos Plans Xerais de Ordenación. Esperamos poder contribuír a protexer o patrimonio arqueolóxico, e en xeral, etnográfico e paisaxístico que é a gran riqueza da Urdiñeira e a súa contorna.

Unha das sorpresas do ano pasado foi a localización dun túmulo ou mámoa, no extremo septentrional da serra, onde lle chaman A Chaira das Pozas (FOLLA 1: 5.000A GUDIÑA-RIÓS 265-76).

A mámoa está emprazada nunha chaira cerca do límite dun esporón. Se atopa a uns 1103 m.s.n.m. É un monumento de pequenas dimensións, de xeito circular, cun diámetro duns 9 m e una 80 cm de altura. Presenta unha coiraza de seixo branco do que se atopan pedras soltas. Ten un cono de violación central duns 50 cm de diámetro. A uns 37 m ao norte se atopa unha antena (ver a foto dende Pedra Ventaina, ao S).

Administrativamente pertence á parroquia de Santo Estevo de Trasestrada, e ao termo de Cortegada.

A prolongación desta chaira cara ao norte tiña moi boas perspectivas, tanto pola topografía como polo topónimo (Corga das Moas), aínda que cruzaríamos os límites do concello de Riós cara o concello de Castrelo do Val. Decidimos deixalo para futuros traballos.

Aínda que o xacemento no se coñecía, xa os veciños de Riós nos informaran nun taller de que nesta zona, cara a Cortegada, había moitas lendas de mouros, por volta da Corga de Moas. Tamén non dixeron de mirar no Frigueiro (próximo ao lugar). Un exemplo máis da efectividade do traballo conxunto con os veciños de Riós, os que mellor coñecen a zona.

Charla en Riós 14 de Agosto: Ecos do Alén

2010-08-06T13:38:00.008+02:00

Este ano colocámonos no cartel das Festas de Riós.

O día 13 de Agosto celebran o III festival das Artes Escénicas, cunha gala dedicada ao actor Abelardo Gabriel, o malo de "Libro de Familia". Haberá actividades para os máis cativos, os máis deportistas, os máis nostálxicos, os máis artistas e os máis festeiros...como figura no cartel.
´

O día 14 de Agosto, as 19.30 horas, no edificio multiusos, a arqueóloga e profesora da Universidade de Vigo, Beatriz Comendador, impartirá a charla "Arqueoloxía e lendas da Urdiñeira".

O ano pasado un grupo de arqueólogos andaron a traballar pola serra da Urdiñeira e a súa contorna (e pola noite, na de Benita). Agora veñen contar o que andiveron a facer, o que atoparon, e o que se pode saber a través das lendas e os achados arqueolóxicos sobre os antigos moradores destas terras... como ecos do alén.

A charla está dirixida a todos os veciños que queiran achegarse... tanto cativos, como deportistas, nostálxicos, artistas ou festeiros.

O día rematará redondo , cun concerto de Luar na Lubre na praza do concello.

Rematamos coas verbas de Luar na Lubre no seu tema Ecos do Alén:

Antigas lendas da montaña e do mar
E contos nados na lareira
Van debuxando frente a ti, devagar
Ecos do alén

Esperámosvos en Riós!

Dos montes, das pedras e das águas

2010-06-04T16:18:00.010+02:00

Estes dous libros son representativos de dúas mentalidades diferentes.

Dun lado, o pensamento mítico ancorado na paisaxe e recollido en forma de lendas de tesouros no Ciprianillo, como resultado dunha longa tradición oral. A mesma que podemos atopar na Urdiñeira e nas historias de tesouros referidas a cada fraga ou penedo.

Doutro lado, a mentalidade ilustrada informando do xeito racional de obter metal a partires das rochas.

Semella que nos últimos anos, a arqueoloxía encheu páxinas e páxinas con fórmulas, porcentaxes e informes adxuntos ás memorias, para falar da metalurxia dende un punto de vista físico-químico.

Pero en arqueoloxía tamén é posible a reflexión sobre a relación simbiótica entre determinadas rochas, os artefactos metálicos e os seus lugares de representación gráfica, facendo un especial fincapé na documentación histórica e etnográfica. A relación do metal coas rochas, as pedras e as augas, pode ser analizada dun xeito máis antropolóxico e menos físicoquímico.

Este é o obxectivo do ensaio que vimos de presentar xunto a nosa colega portuguesa Lara B. Alves, co título "Rochas e metais na Pré-História para além da fisico-química".

Está incluido, xunto con outros nove traballos, no libro Dos montes das pedras e das águas: Formas de Interacçâo como o espaço natural da pré-história à actualidade, editado por Ana Bettencourt e Lara B. Alves. e publicado polo Centro de Investigaçâo Transdisciplinar Cultura, Espacio e Memoria (CITCEM), xunto coa Associaçâo Portuguesa para o Estudo do Quaternario (APEQ). Reune algunhas das comunicacións presentadas na sesión A Arqueología dos Espaços Naturais, realizada no ámbito do IV Congreso Nacional de Geomorfología celebrado en Outubro de 2008 en Braga.

Podedes descargalo dende este link.

Povoamento e Exploraçâo de Recursos Mineiros na Europa Atlántica Occidental

2010-05-24T19:08:00.012+02:00

O próximo mes de decembro de 2010, se celebrará en Braga o 1º Congresso Internacional: Povoamento e Exploração de Recursos Mineiros na Europa Atlântica Ocidental, no Auditório do Museu D. Diogo de Sousa, Braga, a 10 e 11 de Dezembro de 2010.

O evento está organizado polo Centro de Investigação Transdisciplinar Cultura, Espaço e Memória (CITCEM), o grupo Paisagens, Fronteiras e Poderes, a Associação Portuguesa para o Estudo do Quaternário (APEQ) e a Faculdade de Engenharia da Universidade do Porto (FEUP).

Este congreso pretende dar a coñecer os mais recentes traballos na área da minería e as suas implicacións ao nivel do povoamento e sociedade, da arqueometalurgia e das novas metodologias aplicadas á arqueoloxia.

A organización convida a todos os interesados a participar enviando a inscripción e as propostas antes do 15 de Xullo.

http://www.mineracaoantiga.com/eventos.html

Dende o proxecto Urdiñeira, presentaremos unha pequena aportación sobre a minería do estaño nos enclaves do río Ribeira (o Trabisquedo, as minas do Medellas, as minas do Lombo -situadas no mesmo castro de Barxa- e as minas de Valgrande, en Barxa) e sobre as Buracas de Covas, no Tameirón.

Os animamos a todos a participar.

Na foto, aspecto das Minas do Trabisquedo, en Pentes.

Xornadas Raianas sobre "Estelas e Estatuas Menhir"

2010-02-07T19:29:00.005+01:00

O pasado mes de Outubro, na cidade portuguesa de Sabugal, desenvolvéronse as IV Xornadas Raianas, organizadas pola empresa municipal Sabugal+, da Cámara Municipal do Sabugal, o Instituto de Arqueología da Faculdade de Letras da Universidade de Coimbra e o Centro de Estudos Arqueológicos das Universidades de Coimbra e Porto/Campo Arqueológico de Mértola.

A temática concreta destas xornadas foron as Estelas e Estatuas Menhir. Participaron diversos investigadores peninsulares, co obxetivo de presentar novos achados e sínteses rexionais, procurando unha visión conxunta e global dos múltiples problemas de natureza metodolóxica e interpretativa destas manifestacións do rexistro arqueolóxico.

Entre as moitas aportacións están a dos nosos colegas portugueses Lara Alves e Mario Reis sobre dúas interesantísimas pezas do norte trasmontano (Cervos, Montalegre), ou a dos colegas Pastor Fábrega, Jôao Fonte e Javier González sobre a análise dos factores de localización espacial das estatuas menhir.

Non tivemos ocasión de acudir ás Xornadas. Sen embargo, grazas ao xeneroso convite da nosa colega Raquel Vilaça, presentaremos nas actas destas xornadas as novas preliminares da intervención que fixemos este verán no lugar do Cichón (O Tameirón, A Gudiña) no contorno do achado da estatua menhir, que permiten relacionala con outras manifestacións arqueolóxicas contiguas: dous túmulos e dous afloramentos de xisto con motivos gravados. Tamén vai o levantamento nocturno con luz artificial dos gravados da estatua menhir.

Para nós é motivo de ledicia poder aportar as novas do Cichón (onde esperamos poder seguir traballando) ao conxunto de estudos relacionados coa temática das estatuas menhir, sobre todo no contexto raiano do noroeste peninsular, onde está dando tan bos resultados.

Neve nos xardíns do Toural

2009-12-28T16:10:00.002+01:00

Non hai moitos meses traballabamos de noite no xardín das escolas vellas do Toural, na Gudiña, facendo o rexistro con luz artificial da estua-menhir do Tameirón, que está alí dende hai tempo.

Mentres seguimos preparando unha publicación sobre o seu contexto arqueolóxico, Cris envía esta foto que sirve como imaxe navideña... deste auténtico ecomuseo.

Os nomes dos lugares: Proxecto Toponimia de Galicia

2009-10-26T13:53:00.004+01:00

Esta é unha foto tomada durante a prospección á entrada do lugar de Mirós, na Parroquia de Santo estevo de Trasestrada (Riós).

Fala por si sola. Outra vaca no millo!

A verdade é que nunha prospección arqueolóxica moitas veces o mellor camiño e non facer caso da toponimia que aparece nos mapas... nin nas estradas.... sobre todo cando andamos a procura dos nomes máis "pequenos".

O mellor é preguntar, ou iso é o que normalmente facemos.

Pero hai quen xa pasou o traballo de preguntar por todo: polos lugares, polos camiños, polas fontes, polos ríos, polas fragas....

De falar coa xente, de escoitar os nomes das cousas e ubicalos na foto aérea seguindo as máis novas tecnoloxías para xeoposicionamento e do que nos van falar o próximo día 28 de Outubro, na Facultade de Historia de Ourense (12.30 h, aula 3.4 do edificio de ferro) Xermán García Cancela e Vicente Feijóo. Veñen contarnos o Proxecto Toponimia de Galicia, un proxecto a medias entre a xeografía, a etnografía, a historia e a filoloxía. Un proxecto a medias entre as xentes a paisaxe, entre o pasado e o presente, entre a memoria e o futuro...

Esperamos ter moitos "mirones"!

Urdiñeira: na procura da historia, da paisaxe e da maxia dunha serra

2009-10-07T14:59:00.003+02:00

O pasado fin de semana, o noso colega e compañeiro de fatigas na Urdiñeira, José Rodríguez Cruz (Pepe para os amigos), publicou na revista Auria un pequeno traballo sobre os traballos desenvolvidos no marco do proxecto, titulado: Urdiñeira: na procura da historia, da paisaxe e da maxia dunha serra . Cando sexa posible consultar a revista na súa versión dixital, engadiremos o link.
De momento aproveitamos para amosar publicamente o noso agradecemento a Pepe Cruz, non só pola súa axuda, senón por todo o entusiasmo que transmite e o pulo que supuxo para todo o equipo.

(Na foto abaixo, o grupo da primeira semana. Comenzando pola esquerda: Bea, Abraham, Víctor, Pepe Cruz, Alex, Marta e Cristina).

Algo se coce na pucheirela

2009-09-16T20:28:00.005+02:00

Namentres se coce o informe oficial da prospección, en Riós andan a cocerse outras cousas. O último día, falando coa señora Vicenta, que estaba de domingo tomando un aperitivo coa familia, contoume unha historia que escoitara de nena no seu lugar de San Pedro de Pousada, na parroquia de Progo, onde hai un fermoso souto con árbores que deben andar polo milenio. Alí hai un enorme foxo escavado na rocha feito polos mouros, segundo nos dixeron. A ese castro chámanlle As Cabarquellas, pero alí abaixo, onde o río, alí non querían ir os meniños, porque contaban que en tempos, se perdera unha nena.

A Vicenta estaba de domingo, moi guapa, coa familia. Falamos de Riós, da xentiña, dos montes e das fragas, tamén do bo invento que é a lavadora… pero de repente interesoulle continuar aquela historia da nena e mudoulle a voz…

Alí andábamos ao estrume, pero eu non quería ir. Nin quería mirar para alí dende a casa dos meus avós. Porque contaban que a mai da meniña perdida chamaba por ela…Maruxiña, Maruxela!, Maruxiña, Maruxela!.... entón escoitábase unha voz alí nas Cantariñas que respondía:

Maruxiña, Maruxela, coce na pucheirela!

A hipótese do "carallazo"

2009-09-11T21:17:00.004+02:00

Deberíamos comezar polo principio, polo lugar, o anaco de terra, pedra e auga. Algúns chámanlle a Serra. Outros so danlle categoría de Monte. Pero para todos é a Urdiñeira, un singular escenario.

Nos andábamos a explicarnos a paisaxe apuntando diversos axentes modeladores para a formación deste relevo: o xeo, a auga, o vento…

Pero para as xentes da Urdiñeira existe unha cosmoloxía práctica que explica a orixe deste lugar. Contóunolo un veciño de Parada da Serra. A hipótese é que caeu un meteorito, meteu “un gran carallazo” nos altos e as pedras rodaron polo monte abaixo.

A medias entre o mito e os libros de ciencias, esta é a teoría do gran carallazo ou o Big-Bang da Urdiñeira. O inicio de todo o acontecido nesta terra.

Andai, andai!

2009-09-10T16:40:00.003+02:00

Xa estamos de volta. Os das Ferreiras despedíronnos coa sua singular fala: Andai, andai!

A chegada ao asfalto en Ourense foi para esquecer, pero chegamos.

Nos próximo días iremos subindo ao blog algúns dos mellores momentos da Urdiñeira. A nosa idea era facelo antes, pero una conexión de 56 kb non da para para tanto tránsito...

(...en falando de tránsito, ao alto da Urdiñeira, na foto, xa subemos nos...).

Memorias dunha prospección (por Abraham Herrero)

2009-09-06T18:27:00.002+02:00

Remataron.
Dúas semanas de prospección pola serra da Urdiñeira.
Bea, Alex, Marta, Cristina, Victor, Luis, Lois e Pepe.
Patrolnautas polas infindas corredoiras cheas de historia e lendas, fragas habitadas por mouras, fontes nas que aboian moedas e tellas de ouro, tesouros soterrados... camiñantes por un pasado que resoa nun presente en vías de extinción, un presente que nos chega como un estertor segundo se van esvaecendo as voces dos nosos vellos.

"Os mouros, os mouros viviron aquí moitos anos", e deixáronnos unha terra farturenta na que e coa que soñar. Unha terra na que todo ten unha razón de ser, todo ten unha historia que contar, dende a fraga máis grande á pedriña máis pequena. Ecos dos pasos daquela moura que, soterrada no máis fondo do noso imaxinario colectivo, se peitea con peite de ouro á espera de que, valerosos, nos achegemos e fendamos o feitizo que a liga a esta terra material e poida xuntarse coa súa xente, non sen antes deixarnos un tesouriño.

Foron dúas semanas nas que me redescubrín, nas que constatei que me encanta a arqueoloxía, que me encanta a prospección. Descubrín unhas paisaxes que nunca imaxinara poder atopar onde as atopei; logo de anos atopando fendas asfaltadas que crean sucos nos montes para logo entestarse en viaductos cegadores de vales, pousei os ollos no chan e o chan cegoume coa súa beleza e embriagoume co seu aroma.
Pero non só o chan me embriagou. Ademais, descubrín que me gusta, que me encanta, que adoro... mellor, isto gárdomo para min, e como se adoita dicir "quen queira entender, que entenda".

Parafraseando, daquela maneira, a Rosalía:

Adiós Riós, adiós Pentes,
adiós cavancos pequenos,
adiós Gudiña dos meus ollos
non sei cándo nos veremos.

Espero que pronto

(publicado no Facebook por Abraham)

Comezamos polos altos

2009-08-29T14:14:00.004+02:00

O primeiro día comezamos polos altos da Urdiñeira, a mirar nas fragas e a baixar "chouchando".

A panxoliña de Dozón (por Begoña Bas)

2009-07-24T11:02:00.003+02:00

Hai xa anos, indo de Ourense á Coruña con don Xaquín Lorenzo, ao pasarmos por Dozón comezou el a narrar as súas lembranzas de cando ía con Vicente Risco ás xeiras para recolleren cantigas. Contábame el que lembraba como un día estaban na casa dunha señora que lles cantaba panxoliñas, sentados os tres na cama dela pois non tiña outro sitio máis cómodo para eles. Risco e el apuntaban nun caderno o

“tarantán que dan a uuuna,
verás al niño en la cuuuna”

e así mo cantaba don Xaquín.

Mais -proseguía o relato- Risco non daba deprendido a música e a muller facíallo repetir ate que soara ben e o cantara mellor: “non tiñamos magnetófono para gravar e o Risco tiña que repetir e repetir”. E, lembrando isto, don Xaquín ría –a modiño e baixiño, iso si-. Dicía tamén que el e eu iamos en automóbil de Ourense á Coruña e levábanos menos tempo que a eles ir de Ourense a Dozón “¡moito menos!”, pois eles ían no coche de liña e camiñaban moito. Isto desembocou nas súas reflexións encol dos avances na recolleita de datos no traballo de campo –“agora teñen máis medios ca nós”-, e falamos das xeiras, da curiosidade, do compromiso, do amor ao que se fai, de Galicia, de etnografía...

...E que ten que ver isto co proxecto da Urdiñeira!. Non sei se moito ou pouco, mais o que sei é que me lembrei do relato de don Xaquín e do traballo de campo, de “patear” monte, de falar coas xentes, meterte nas súas casas e, en certa maneira, nas súas vidas. De compartir chourizo e viño -que por veces era como aquel de “como refrescar, refresca”- e despois baixar pola corredoira, ben refrescada. De “e logo, nena, ti andas ás cousas vellas?: de algo hai que vivir, muller, a cada un tócalle o que lle toca”. De que kodak che perdera o carrete da cámara dunhas fotos irrepetibeis!

O proxecto da Urdiñeira “soa” a cámaras dixitais, a portátiles, a blogs, a universidade, a equipo. E tamén “soa” a traballo de campo, a “patear” e falar coa xente, a presentar un tema no seu contexto e a valorar e integrar os coñecementos dos nosos mestres: o camiño que eles encetaron está aberto, con moitas portas por abrir. E sempre quedarán outras moitas portas e persoas que as queiran abrir.

Urdiñeira soa ben. E rematará soando coma a panxoliña de Dozón.

Begoña Bas
xullo 2009

A Cova das Choias ou Casa das Grallas

2009-07-19T14:04:00.016+02:00

No alto da Serra, nas fragas da Urdiñeira, hai abrigos ou covas chamados buracos ou buracas. Entre estas hai unha especial, a chamada Cova das Choias ou Casa das Grallas.
Según Romero “chámase así sin dúbida, porque “choyas” é o nome que teñen en Parada os gabilás, que aniñan nas covarochas de outo talude fragoso onde se abre a cova”. Pero os veciños chaman “choia” a unha clase de corvo pequeno. Precisamente a silueta dunha choia e o disco de bronce do tesouro da Urdiñeira forman o logotipo do noso proxecto.
Esta Cova das Choias non debe ser confundida con outra de moita sona que está en Pobra de Brollón na comarca de Lemos, da que tomou o nome a primeira publicación da banda deseñada galega, editada en 1973 polo Grupo O Castro dende Suíza.
Para describir a Cova das Choias da Urdiñeira, tomamos as verbas de Romero:
“as entradas d’esta, que semellan de lexos, dous arcos de oxiva, están a nivel do chan e chegan cáseque ó teito. Estas dúas grandes fenestras miden uns ( m. de outo por 4 de ancho. A cova terá unhos 6 m. de fondo, 10 de ancho e outros 10 de outura. As dúas entradas están separadas por unha que desde fora parece coluna salomónica; mais esta coluna alóngase cara adentro formando unha sorte de muros, que por pouco non chega a partir a cova en dúas que corresponden ás respectivas entradas. Y-o mais notable, é que en medio e medio de este muro hay unha abertura, unha sorte de fenestra de contorno moi irregular, e que mide unhos 3 m. de outo por 1 m. de ancho – no mais ancho- Polo teito debe haber filtracións no inverno; pro non hay que pensar en formaciós de cal. A fraga é de xeixo pizarrento”.

Hai referencias a achados arqueolóxicos en relación coa cova. Según Romero “Na Cova das Choyas foi atopado un punzon de oso de unhos 5 cm de longo, con fiestra redonda na punta, e de feitío pouco acabado. Chegou a noso poder, mías tivemos a disgracia de perdelo”. Dende a Cova das Choias é visible O Pradiño do Trabazón, delimitado por dous cursos de auga, O Rego do Trabazón e o Rego das Leiras da Serra. Segundo distintas versión no fondo da ladeira que comenza ó pé da Cova das Choias foi atopado, xa perto do río, o tesouro da Urdiñeira.

A Cova das Choias forma parte da paisaxe mítica da Urdiñeira. A uns 1.100 m de altura é un lugar inhóspito de difícil acceso. Para achegarse hai que pasar xunto a un foxo de lobos que andaban alí á caza dos lobos...e din que "Cando neva, alá arriba hai veces que hai máis de tres metros de neve. Decía a señora Emilia, veciña de Riós: Cando éramos rapaces, dábanos medo subir a, a, á fraga das choias! Que habrá ahí ou que non habrá? Eu que sei! Amais a min amenaza..., a miña nai, que en paz descanse, amenazábame muito! Cuando empecei a ser poliña, que salía e, bueno... "Ten cuidaaado. Mira que como veñas ampreitada en casa no estás, vas pra casa das choooias! ".

En conversas con veciños de Parada, hai quen atribúe a forma das fragas a un meteorito que caeu e meteu un carallazo, ou falan da existencia de diversas palas ou buracas, algunha tan grande que nunha treboada meteuse o pastor e as ovellas todas. A pesares do grande que é, din que non foi feita como a Cova das Choias e non dubidan ao afirmar que nela viviron os mouros.

A esta cova e a outros lugares atribúense moitas lendas, algunhas recollidas polo propio Romero. Algunhas destas lendas falan dun tesouro na Fraga dos Mouros, dunha Moura que se peitea ou que se atopou un coitelo de ouro. É de destacar a de "un home que estaba arrancando torgos cerca da Cova das Choyas viu vir cara el, chouchando pola ladeira abaixo, “un cubetiño que brilaba coma se fora de ouro” e que ó chegar ó medio de unha lameira que alí hai, enterrouse, facendo surtir un outísimo chorro de auga. Si o home non se asustase e lle votara enriba unha chaqueta de lá, o tesouro quedaría desencantado. Outro home viu no mesmo sitio un grandísimo culebrón que era un tesouro encantado" . Din que na cova viviron os mouros e que hai un camiño soterrado ate o castro de Pedroso.

Na nosa conversa con Emilia, veciña de Riós, díxonos: "eso é a fraga das choias, toda a vida... eu toda a vida oín. E sabes que decían? O outro día comentándolle aos meus irmáns en Parada, e que decían? eu non sei cual foi o que dixo!: pero eso, debe ser un invento! Alí hai un tesouro! E sabes que alí no alto dunha fraga, cando nace o sol, aquela fraga brilla! E se vai alí, estache unha colebra, unha culebra dibuxada! Se alguén vira eso xa o tiñan ido a buscar, digo eu!".

Pois iso...digo eu...

-------
RIVAS, E. e RODRÍGUEZ, J. 2002. Terra das Frieiras. Deputación Provincial de Ourense..
ROMERO, A. 1926. Notas para un estudo da Urdiñeira. Nós. Nº 31: 36-41
TENREIRO, M. 2002. Os mouros: notas sobre a permanencia do mito no folclore. Anuario Brigantino, Nº 25.

Arqueoloxía na Provincia de Zamora (por Jose Sastre)

2009-07-12T11:30:00.010+02:00

Na Prehistoria non existían as actuais fronteiras político administrativas. É unha verdade de "perogrullo", pero a configuración da investigación actual está altamente mediatizada por este feito. Dende o primeiro momento manifestamos o noso interese en configurar este blog como un punto de encontro entre investigadores. Hoxe inauguramos unha sección encamiñada a dar a coñecer os traballos arqueolóxicos que se desenvolven en terras transfronteirizas así como a dar entrada a colaboracións de distintos investigadores nun intento de correxir este sesgo e a dar unha imaxe menos fragmentaria da arqueoloxía nas terras arraianas. Neste caso, presentamos un texto feito polo arqueólogo zamorano Jose Sastre, director do "Proyecto de Investigación y Difusión sobre el Patrimonio Arqueológico Protohistórico de la Provincia de Zamora (P.I.D.P.A.D.Z.)" ao que dende estas liñas agradecemos a súa colaboración.

----------------------

En el año 2.007 comenzaron a llevarse a cabo las labores de excavación y prospección desarrolladas por el Proyecto de Investigación y Difusión sobre el Patrimonio Arqueológico Protohistórico de la Provincia de Zamora. Estas labores se centraban en las excavaciones y prospecciones de los castros de El Castillón (Santa Eulalia de Tábara) y Peñas de la Cerca (Rionegrito de Sanabria), ambos en Zamora. Estas labores de investigación también incluían los grabados y pinturas rupestres que se encontraban localizados en ambos yacimientos. En el caso del castro de Peñas de la Cerca las excavaciones y prospecciones se prolongaron durante 2007 y 2008, documentándose un castro de la Edad del Hierro, sin ningún tipo de ocupación posterior. En la parte más alta de este castro se encontraba un grupo de grabados, constituidos por cruciformes y herraduras. Durante los primeros análisis de estos grabados se pudo documentar una nueva herradura, situada en la parte inferior de la agrupación de grabados, y que no había sido registrada con anterioridad. Algunos autores les habían asignado una cronología medieval a estos grabados, pero en nuestra opinión, y en relación con las excavaciones llevadas a cabo en este castro, consideramos que pueden ser coetáneos a la ultima ocupación del castro, es decir a la Edad del Hierro.

Ver

Por otra parte, en el castro de El Castillón excavado y prospectado en 2007 y 2008, y donde se continuaran los trabajos durante el verano de 2009, se ha documentado una presencia tardoantigua, entre los siglo IV-VI d.C. Si bien las excavaciones llevadas a cabo en este asentamiento solo han podido documentar estructuras de época tardoantigua, hasta el momento, en la parte baja del castro se encuentra un grupo de pinturas esquemáticas, ya dadas a conocer por Fernández Rivera en 1987. La presencia de este grupo de manifestaciones esquemáticas, situadas en un pequeño abrigo nos hacen pensar en una presencia más antigua en dicho castro. En este grupo de pinturas destaca la presencia de un antropomorfo, que se ha interpretado como un posible arquero, grupos de barras y digitaciones, ancoriformes, etc. Enfrente de este abrigo, justo en la otra margen del río Esla, se sitúa otro abrigo, conocido como el Abrigo de El Portalón, un tanto olvidado por la bibliografía zamorana, pero redescubierto en las labores de prospección de este proyecto de investigación, y de un gran valor tipológico dadas las características del antropomorfo representado en la zona central del abrigo, en el cual se combinan diferentes gamas cromáticas, sin que parezca que puede tratarse de degradaciones de los colores rojizos u ocres. El antropomorfo aquí representado tiene una tendencia mas naturalista de lo que suele ser común en el arte esquemático de la Meseta Norte, con los brazos levantados, y mostrando un marcado movimiento en las piernas. Parece portar una falda en la zona central, de color anaranjado o amarillento.

A parte de las manifestaciones esquemáticas estudiadas en estos yacimientos se han venido estudiando otras pinturas esquemáticas en la provincia de Zamora, como los casos de la Covacha de El Portillón y el Canchal de Melendro, situados en el municipio de Linarejos, y dados a conocer por Grande del Brío. Estos dos enclaves con manifestaciones esquemáticas se encuentran situados en la zona más elevada de la Sierra de la Culebra, muy cercanos al pico de Peña Mira. Especialmente grave es el estado de conservación de las pinturas de la Covacha de El Portillón, como ya daba a conocer Sastre Blanco en 2006, donde se han venido realizando numerosas hogueras en el interior de dicha covacha, causa por la cual se algunas paredes se han ennegrecido totalmente, resultándonos imposible conocer si había alguna pintura más en aquellos lugares.

Actualmente los estudios sobre el Arte Esquemático llevados a cabo por este proyecto se centran en varios aspectos: localización y estudio de nuevas manifestaciones esquemáticas en las comarcas de Aliste, Sayago y Sanabria; en el estudio y análisis del conjunto de pinturas esquemáticas del valle del Esla, mediante técnicas que nos permitan conocer con mayor exactitud el estado de conservación de las mismas y la presencia de nuevos motivos bajo las concreciones calcáreas que cubren numerosas zonas; y por último en la localización de nuevos lugares susceptibles de poseer manifestaciones esquemáticas dentro del valle del Esla.

Juan Carlos Sastre Blanco

Director del Poryecto de Investigación y Difusión Sobre el Patrimonio Arqueológico Protohistorico de la Provincia de Zamora

http://zamoraprotohistorica.blogspot.com/

Comezamos

2009-06-28T00:21:00.013+02:00

Entre Parada, Pedroso, As Ventas y-o Navallo, nos aledaños do Invernadeiro, érguese un monte cuberto pola Natureza de uces e de fragas e pola Tradición de tesouros y-encantamentos.

En 1926, Don Anxel Romero Cerdeiriña comezaba con estas verbas as súas “Notas para un estudo da Urdiñeira”, un estudo sinxelo pero cunha gran riqueza de información que un día caeu nas nosas mans. Nós andábamos á procura de información sobre o chamado “tesouro da Urdiñeira”, atopado no 1921 “ao pé da Cova das Choias”, conformado por dous brazaletes de ouro e un disco de bronce con máis de tres mil anos de antigüidade.

Hoxe os brazaletes están nunha vitrina do Museo Arqueolóxico de Lugo e o disco de bronce no Museo Arqueolóxico de Ourense.

O ilustre Florentino López Cuevillas e outros estudosos xa lle dedicaron tempo e estudos, e son coñecidos por investigadores de toda Europa. Pero a primeira vez que visitamos a Urdiñeira comprendimos ben aquelas verbas de Romero Cerdeiriña. O tesouro da Urdiñeira aínda segue alá, no lugar onde foi atopado. É un tesouro composto pola paisaxe e os lugares vinculados á memoria das xentes. Este é o único medio para atopar por qué un “tesouro” da Idade do Bronce ficou enterrado máis de tres mil anos neste lugar e cal e a relación deste achado coas xentes que habitaron e transitaron pola Urdiñéira dende a prehistoria.

Este verán comezaremos a traballar na Urdiñeira e o seu contorno co afán de profundizar no estudo do poboamento e as vías de paso desta zona ao longo do tempo. O equipo estará integrado por Abraham, Cristina e Marta (entusiastas alumnos da Facultade de Historia de Ourense), polo meu colega Víctor Muñiz (investigador e profesor de Historia Medieval na Universidade de Vigo), Alex Manteiga (doutorando da Universidade de Cork, na Irlanda), e pola que subscribe estas liñas, Beatriz Comendador, profesora de Prehistoria na Universidade de Vigo. Os nosos bos colegas do Museo Arqueolóxico de Ourense, Lois Méndez e Mara Veiga serán o noso principal apoio. Pero este é un proxecto aberto á participación. Investigadores de diversos puntos virán colaborar con nós.
Básicamente o noso traballo será buscar restos do pasado…camiñando, ollando, preguntando… pero precisamos da axuda das xentes da Urdiñeira, do seu saber e da súa memoria.
Non comezaremos a traballar ata fináis do mes de Agosto. Ata entón, dende este blog iremos intentando comentar algúns preliminares da tarefa ou traballos xa feitos dos que partimos, esperando que se convirta nun punto de información e encontro.

Pretender facer arqueoloxía ou etnografía por terras nas que traballaron persoeiros como Cuevillas, Xocas, Taboada Chivite, Ferro Couselo e outros tantos grandes, pon o listón demasiado alto. Comezabamos coas verbas de Romero Cerdeiriña, e rematamos con elas tamén, 80 anos despóis de que escribira aquelas “notiñas dirixidas a chamar a atención dos especializados e animalos a emprender un estudo sistemático dun anaco da nosa terra, que cecais esté gardando algún segredo en espera dun inquiridor”.

Recoller o seu envite será a excusa, e tamén a noso xeito de rendirlles homenaxe.

Bibliografía

ROMERO, A. 1926. Notas para un estudo da Urdiñeira. Nós. Nº 31: 36-41.

MACÍAS, M. 1921. Importante hallazgo arqueológico. Boletín da Comisión de Monumentos Históricos e Artísticos de Ourense. Vol. IV, número 140: 335-336. (FOTO)